ʿâlimâne, zâde-i tabʿ-ı âlimâne-i pür nikât, hıdemât-ı ʿâlimâne
* Sözlüklerde “âlime yakışır surette, âlimce” anlamına gelen âlimâne kelimesi tezkirelerde şairin eserini, üslubunu, yaratılışını ve liyakatını tanımlamaktadır.
ʿÂlimâne kelimesi, Arapça “âlim” kelimesine Farsça hem sıfat hem de zarf anlamı ifade eden “-âne” layıklık sıfatı (Timurtaş, 1999, s. 280) nın eklenmesiyle oluşturulmuştur. Sözlüklerde “âlime yakışır surette” (Şemseddin Sâmî, 2015, s. 50; Mehmed Salâhî, 2019, s. 131; Ali Nazîmâ & Faik Reşâd 2005, s. 10; Devellioğlu, 2006, s. 29), “âlim olana yakışacak şekilde, alimce” (Ayverdi, 2010, s. 43), “âlim kimesne tavr u hareketinde olan ve âlime layık u yakışır ve sezâ vü münâsip olan” (Doktor Hüseyin Remzî, 2018, s. 714) anlamına gelmektedir.
Tezkirelerde şairin eserini, üslubunu, yaratılışını ve liyakatını tanımlayan terim.
Kelime ilk olarak Râmiz Tezkiresi’nin “ʿİlmî dîger” maddesinde geçmektedir. Râmiz, İlmî’nin beyitlerini örneklendirmeden önce “âlimâne” kelimesini İlmî’nin şairlik yaratılışını tavsif için kullanmıştır: “Bu ebyât zâde-i tabʿ-ı âlimâne-i pür nikâtlarıdır ki teberrüken tastîr olundı.” (Erdem, 1994, s. 248). 19. yüzyılda Şeyhülislam Ârif Hikmet Bey, terimi şairin şiirini; 20. yüzyılda Ali Emîrî, eserini; İbnülemin Mahmud Kemal İnal ise şairin liyakatini, sözlerini ve eserini tavsif için kullanmıştır.
Terim son olarak İbnülemin Mahmud Kemal İnal’ın Son Asır Türk Şairleri adlı eserinin “Niyazi” maddesinde yer almaktadır. İbnülemin Mahmud Kemal İnal, Mehmed Niyazi Efendi’nin şiirlerini hoş karşılamazken Divan’ın basılmasını cahilâne eserlerin hüsn-i talihe mazhar olarak kaybolmaktan kurtuluşu şeklinde yorumlamıştır. İnal burada “âlimâne” eserlerin ise fazıl insanlar gibi yok olup gittiğine dikkat çekerken, terimi eserleri tavsif için kullanmıştır.
Râmiz Tezkiresi’nde 1, Şeyhülislam Ârif Hikmet Bey’de1, Ali Emîrî’de 1, İbnülemin Mahmud Kemal İnal’da 3 kere kullanılmıştır.
Örnek 1:
ʿÂlimâne şi’ri ve üstâdâne mecmûa-ı inşâsı manzûr-ı hakîr olmışdur (Çınarcı, 2019, s. 61).
Örnek 2:
Te’lîfât ve resâ’il-i ʿâlimâne ve edîbâneleriniñ isimleri bâlâda mürûr eylediği üzre kırktan mütecâvizdir (Kadıoğlu, 2018, s. 441).
Örnek 3:
Bu ebyât zâde-i tabʿ-ı âlimâne-i pür nikâtlarıdır ki teberrüken tastîr olundı (Erdem, 1994, s. 248).
Örnek 4:
Âlimâne eserler ise -fâzıl insanlar gibi- bir köşede unutuluyor, mahv oluyor (İnal, 1969, s. 1230).
Örnek 5:
Şani Zâde, pek mühim ve mutena ad edilen her memuriyete herkesden ziyade lâyık ve fünunı mütenevvia da emsaline her suretle faik olduğu halde birtakım vesaili garazkârane ile kendi, hakkından ve mülk ve millet, hidematı âlimanesinden mahrum edilmekle de iktifa olunmayarak akibet memleketinden, hatta hayatından da dur edildi (İnal, 1969, s. 106).
Ali Nazîmâ & Faik Reşâd (2005). Mükemmel Osmanlı lügati. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Ayverdi, İ. (2010). Kubbealtı Lugatı Misalli Büyük Türkçe Sözlük. İstanbul: Kubbealtı Yayınları.
Çınarcı, M. N. (hzl.) (2019). Şeyhülislam Ârif Hikmet Bey- Tezkiretü’ş-Şu’arâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-240610/seyhulislam-arif-hikmet-bey-tezkiresi.html
Devellioğlu, F. (2006). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi Yayınları.
Doktor Hüseyin Remzî (2018). Lügat-ı Remzî (hzl. Ali Birinci). C. I. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Yayınları.
Erdem, S. (1994). Râmiz ve Âdâb-ı Zurafâsı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
İnal, İ. M. K. (1969-1970). Son Asır Türk Şairleri I-IV. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
Kadıoğlu, İ. (hzl.) (2018). Tezkire-i Şuʻarâ-yı Âmid. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-375473/ali-emiri-tezkire--i-suara--yi-amid.html
Mehmed Salâhî (2019). Kâmûs-ı Osmânî (haz. Ali Birinci). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Yayınları.
Şemseddin Sâmî (2015). Kâmûs-ı Türkî (hzl. Paşa Yavuzarslan). Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları.
Timurtaş, F. K. ( 1999). Tarihi Türkiye Türkçesi Araştırmaları III Osmanlı Türkçesi Grameri. İstanbul: Alfa Basım Yayım Dağıtım.
