hâme-i mu‛ciz-beyân, kalem-i mu’ciz-beyân, şâir-i mu‘ciz-beyân, nâzım-ı mu‘ciz-beyân, eser-i mu‘ciz-beyân, âsâr-ı mu‘ciz-beyân, ‘ilm-i mu‘ciz-beyân
* Tezkirelerde bir şairi, kalemini veya eserini, söyleyiş ve ifade kudreti bakımından benzeri ortaya konulamayacak derecede üstün olarak nitelemek için kullanılan terim.
Muʿciz, Arapça “ʿacz (عجز)” kökünden türemiş bir sıfattır. “ʿAcz”, “âciz kalmak, âciz olmak, gücü yetmemek” anlamına gelirken; aynı kökten türeyen “iʿcâz” ise “âciz bırakmak, acze düşürmek” anlamını ifade eder. Ayrıca “iʿcâz” kelimesi Kur’ân-ı Kerîm hakkında “benzersizlik, eşsizlik, benzeri yapılamama” anlamında kullanılmaktadır (Mutçalı, 1995, s. 550-551).
Sözlüklerde “muʿciz”, “iʿcâz eden, âciz kılan, acze düşüren” (Lugat-ı Nâcî, s. 801), “benzerini yapmak veya taklit etmek isteyen herkesi âciz bırakan, kimsenin yapamayacağı şekilde olan, mûcize” (Kubbealtı Lugatı) ifadeleriyle açıklanmaktadır.
Kur’an-ı Kerîm’de “mûcize” kelimesi yer almamakla birlikte “acz” kökünden fiil ve sıfat kalıpları “âciz kalmak; güçsüz bırakmak; Allah’ın âyetlerini yalanlamak amacıyla yarışmak” mânâlarında yirmi bir âyette geçmektedir. Hadislerde de “mûcize” kelimesi görülmemekte, fakat “acz” kökünden türeyen çeşitli kavramlar sözlük anlamında kullanılmaktadır (Bulut, 2020, s. 348).
Terkibin ikinci unsuru olan beyân ise belâgatin maânî, beyân ve bedî’ olmak üzere üç şubesinden biridir. Kelime anlamı “açıklama, anlatma, söyleme” (Kubbealtı Lugatı) gibi anlamlara da geldiğinden Osmanlı şairleri tarafından “muʿciz” sıfatıyla birlikte özellikle tercih edilmiştir.
“Muʿciz-beyân” sözlüklerde, “taklit edilemeyecek bir üslûp veya ifade tarzına erişen (eser, yazar)” (Kubbealtı Lugatı); “herkesi imtisâl ve müsâbakattan âciz bırakacak tarz ve hâlde olan, iʿcâz-kârâne” (Kâmûs-ı Türkî, s. 1372) şeklinde açıklanmaktadır.
Klasik Türk şiirinde “muʿciz-beyân”, şairlerin kendi söyleyişlerini veya başka bir şairin söyleyişini tavsif etmek üzere kullandıkları, “beyânı muʿcize derecesinde olan, sözü âciz bırakan (kimse)” anlamına gelen bir terkiptir. Terkip, kelâm ve i’câzü’l-Kur’ân literatüründen tevarüs eden “i’câz” kavramının şiir sahasındaki tezahürlerinden biri olarak değerlendirilmektedir (Açıl, 2021, s. 201-207).
“Muʿciz-beyân”, şairin veya başka bir şairin söyleyiş kudretini ve şiirini övmek amacıyla kullanılan, “iʿcâz” iddiasını yansıtan bir sıfattır. Şairin sözünün diğer şairlerce erişilemez ve taklit edilemez bir üstünlüğe sahip olduğunu belirtir.
“Muʿciz-beyân” terimi Anadolu sahası şairleri hakkında yazılan ilk tezkire Garîbî Tezkiresi’nde Hz. Peygamber’in bir hadisi nakledilirken “zebân-ı mu’ciz-beyânlarından” (Babacan, 2010, s. 61) ifadesiyle kullanılmıştır.
Ahdî, Beşiktaşlı Yahya Efendi maddesinde onun müfessirler ve muhaddisler arasında emsalsiz ve fazilet sahiplerinin önde geleni olduğunu ifade ettikten sonra “maʿlûmât-ı muʿciz-beyân ile kâmil olmış” (Solmaz, 2018, s. 70) diyerek onun ilmî bilgisinin söyleyiş ve ifade bakımından üstünlüğünü tavsif etmiştir.
Silahdâr-zâde, Râsim Feyzullâh Efendi maddesinde şairin bir manzumesini “hâme-i muʿciz-beyân ile” tahrir ettiğini belirtirken (Öztürk, 2018, s. 120), Ali Emîrî ise kaleme aldığı bir kasidede kendi kalemini “hâme-i muʿciz-beyânım” şeklinde nitelemiştir (Kadıoğlu, 2018, s. 99).
Terim, şairin bizzat kendisini tavsif etmek için de kullanılmaktadır. Fatîn, Şeyh Ahmed Hâlis Efendi'yi “adîmü'l-akrân bir şâ’ir-i muʿciz-beyân” (Çiftçi, 2017, s. 115) diye tanıtır. Mehmed Tevfîk ise Kâfile-i Şu‛arâ’da Câvîd’i “bî-misl ü akrân bir şâ’ir-i muʿciz-beyân” (Kutlar Oğuz, Koncu, Çakır, 2017, s. 153) sözleriyle tavsif eder. Tevfîk, Mecmû’atü’t-Terâcim’de Nisârî Hüseyin Efendi’yi “şâ’ir-i muʿciz-beyân” (Zübeyiroğlu, 1989, s. 142) olarak nitelerken, Hüseyin Cân’ı da bir tarih manzumesi dolayısıyla aynı ifadeyle anar (Zübeyiroğlu, 1989, s. 162). Seyrek-zâde Mehmed Âsım da Velî Efendi için “şemşîr-zebân bir şâ’ir-i muʿciz-beyân” (Coşkun, 2019, s. 140) ifadesini kullanır.
“Muʿciz-beyân” teriminin eser ve ilim için kullanımı daha nadirdir. Fatîn, Hâce Süleymân Neş’et Efendi maddesinde onun Tûfân-ı Ma'rifet adlı eserini “eser-i muʿciz-beyân” (Çiftçi, 2017, s. 482) diye niteler; Keçecizâde Mehmed İzzet Efendi maddesinde ise şairin Mihnetkeşân ve Gülşen-i Aşk adlı eserlerini “âsâr-ı muʿciz-beyânı” (Çiftçi, 2017, s. 348) olarak zikreder. Riyâzî, Meylî-i Dîger maddesinde ise aynı terkibi ilim için kullanarak “ ‘ilm-i muʿciz-beyânları” (Açıkgöz, 2017, s. 305) ifadesine yer verir.
Terim Anadolu sahası tezkirelerinde sırasıyla Garîbî’de 1, Âşık Çelebi’de 2, Ahdî’de 1, Riyâzî’de 1, Fâizî’de 1, Âsım’da 1, Silahdâr-zâde’de 1, Esrâr Dede’de 1, Enderunlu Mehmed Âkif’te 3, Şefkat’te 1, Fatîn’de 7, Tevfîk’te 2, Mehmed Tevfik’te 4, Ali Emîrî'de 5 defa kullanılmaktadır.
Örnek 1:
Nef‘î-yi mu‘ciz-beyânım bende-i monlâ-yı Rûm
Râh-ı aşkında Nesîbâ eyleyüp terk-i rüsûm
Dinleyüp ez-cân u dil âvâze-i nây u kudûm
Hamdülillah bendesine keşf olur herbir ulûm
Ne Hakîm-i İzz-i Neviyim ne Mîr-i Dehlevî (Çiftçi, 2017,s. 479-480).
Örnek 2:
… Nâm-ı sâmîsi mesbût-ı cerîde-i irfân meşâhîr-i şu’arâ-yı Rûm’dan Nâ’ilî-i mu’ciz-beyânın terbiyet-kerdesi … (Kutlar Oğuz vd., 2017, s. 188).
Örnek 3:
Katre-i bahr-i kemâlin edemem şerh ü beyân
Mevce-i i’câza gark etsem sutûr-ı mıstarı
Yaraşır dersem be-kavl-i Nef’î-i mu’ciz-beyân
Eylemiş Hak vasfını kayd-ı tasavvurdan berî (Kutlar Oğuz vd., 2017, s. 236).
Açıkgöz, N. (hzl.) (2017). Riyâzî Riyâzü’ş-Şuarâ (Tezkiretü’ş-Şuarâ). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-191371/riyazi-riyazus-suaratezkiretus-suara.html
Açıl, B. (2021). İ’câzın tezahürü olarak mu’cize: Klasik Türk şiirinin estetik gayesi. Eski Türk edebiyatı çalışmaları XV-Osmanlı edebî metinlerinde teoriden pratiğe belâgat. H. Aynur; M. Çakır; H. Koncu; A. E. Özyıldırım (Ed.). İstanbul: Klasik Yayınları. s. 162-207.
Babacan, İ. (hzl.) (2010). Tezkire-i Mecâlis-i Şu’arâ-yı Rum-Garîbî Tezkiresi. Ankara: Vizyon Yayınları.
Bulut, H. İ. (2020). “Mûcize”. Ankara: TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 30. s. 348-351.
Coşkun, A. O. (hzl) (2019). Zeyl-i Zübdetü’l-Eş‛âr. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı YayınlaRI. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/67153,zeyl-i-zubdetu39l-esarpdf.pdf?0
Çapan, P. (hzl.) (2005). Mustafa Safâyî Efendi Tezkire-i Safâyî (Nuhbetü’l Âsâr Min Fevâ'idi'l Eş'âr) İnceleme-Metin-indeks. Ankara: AKM Yayınları.
Çiftçi, Ö. (hzl.) (2017). Fatîn Tezkiresi (Hâtimetü’l-Eşâr). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-195831/fatin-tezkiresi.html
Genç, İ. (hzl.) (2018). Esrâr Dede Tezkire-i Şu’arâ-yı Mevleviyye. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-206275/tezkire-i-suara-yi-mevleviyye.html
https://www.osmanlicasozlukler.com/lugatinaci/tafsil-85549-pc9.html
Kadıoğlu, İ. (hzl.) (2018). Ali Emîrî Tezkire-i Şuʻarâ-yı Âmid. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-375473/ali-emiri-tezkire--i-suara--yi-amid.html
Kayabaşı, B. (hzl) (1997). Kâf-zâde Fâ’izî’nin Zübdetü’l-Eş’âr’ı. Doktora Tezi. Malatya: İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Eğitimi Anabilim Dalı.
Kılcı, M. (2001). Enderunlu Mehmed Âkif Mir’ât-ı Şi’r. Yüksek Lisans Tezi. Adana: Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı.
Kılıç, F. (hzl.) (2017). Şefkat Tezkiresi (Tezkîre-i Şu’arâ-yı Şefkat-i Bagdâdî). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194367/sefkat-tezkiresi-tezkire-i-suara-yi-sefkat-i-bagdadi.html
Kılıç, F. (hzl.) (2018). Âşık Çelebı̇-Meşâ’ı̇rü’ş-Şu’arâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-210485/asik-celebi-mesairus-suara.html
Kubbealtı Lugatı. https://lugatim.com/
Kutlar Oğuz, F. S., Koncu, H., ve Çakır, M. (hzl.) (2017). Mehmed Tevfik Kâfile-i Şu’arâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-196469/mehmed-tevfik-kafile-i-su39ara.html
Mutçalı, S. (1995). Arapça-Türkçe Sözlük. İstanbul: Dağarcık.
Öztürk, F. (hzl.) (2018). Silâhdâr-zâde Mehmed Emîn Tezkire-i Silâhdâr-zâde. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-209345/tezkire-i-silahdar-zade.html
Solmaz, S. (hzl.) (2018). Ahdı̂ ve Gülşen-ı̇ Şuʿarâ’sı (İnceleme-Metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-201251/ahdi-gulsen-i-suara.html
Şemseddin Sâmî (2004). Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: Çağrı Yayınları.
Zübeyiroğlu, R. (1989). Mecmû’atü’t-Terâcim Mehmed Tevfîk Efendi. Doktora Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Eski Türk Edebiyatı Bilim Dalı.
