* Eserlerin dil ve anlatım açısından başarılı bir şekilde kaleme alındığını belirtmek amacıyla kullanılan bir terim.
Arapça bir isim olan “fesâhat” için Kâmûsu’l-Muhît Tercümesi’nde kelimenin kökeni, mecaz kullanımı ve Arapçada uğradığı anlam değişimiyle ilgili olarak şu açıklama yapılmaktadır: “Zuhûr ve beyân ma‘nâsınadır ki bir nesne belli ve âşikâr olmaktan ibârettir. Asl-ı mâdde sütün köpüğü gidip hâlis kalmak ma‘nâsına mevzû‘ olup ba‘dehu mutlakan bir nesnenin şâ’ibeden hâlis olmasında isti‘mâl olunmuştur. Bu münâsebetle mütekellim cerî ve talîkü’l-lisân olup kelâmı beyyin ve lahn ve hatâ ve lüknetten sâlim ve hâlis olmakta isti‘mâl olundu. Kelime-i müfredeye ve kelâma ve mütekellime vasf olur (Koç ve Tanrıverdi, 2013, s. 1193). Kâmûs-ı Osmânî’de de yine “fil-asl sütün köpügi gidüp hâlisi kalmak, bir nesne şâ’ibeden berî olmak ma‘nâsınadır. Bu münâsebetle sözün açık, düzgün, hatâdan ârî olmasında kullanılmıştır” (Birinci, 2019, s. 188) denilmektedir.
Diğer sözlüklerde ise “fesâhat”in temel anlamına genellikle değinilmeden sadece terim anlamıyla ilişkili açıklamalar yapıldığı görülmektedir: “Söz açık ve hatâdan ârî olma” (Lehçe-i Osmânî, t.y., s. 1260), “söz açık, düzgün, hatadan ari olma” (Birinci, vd., 2018, s. 98), “bir lisânın doğru ve hatasız söylenmesi veya yazılması” (Toparlı vd., 2011, s. 134), “fikrini açık, vâzıh, sarîh bir tarzda ifade ve beyân itme” (Yeni Türkçe Lügat, t.y., s. 509), “kelam açık ve mübeyyen olup lüknet ve hatadan hali ve beri olmak” (Toparlı vd., 2016, s. 101), “Kelimede tenâfür-i hurûftan, garabetten, kıyasa muhalefetten; kelâmda kelimâtın fehatiyle beraber za’f-ı te’liften, tenâfür-i kelimâttan selâmet: Kelime-i fasîhe, kelâm-ı fasîh. Mütelellimde elfâz-ı fasîhe ile ifâde-i merâm iktidarı: Fesâhat-i mütekellim” (Kartal, 2021, 168), “fasihlik, dilde düzgünlük” (Kanar, 2009, s. 970), “köpüksüz, hâlis süt; bir sözün güzel, açık ve yazım kurallarına göre yazılma ve kullanılma becerisi, uzdillilik, iyi söz söyleme yeteneği” (Parlatır, 2012, s. 440), “dili düzgün olmak; düzgün konuşmak, fasih konuşmak; aşikâr olmak” (Kanar, 2012, s. 1316), “zarif, anlaşılır bir dil kullanmak; belagat” (Steingass, 2005, s. 930).
“Fesâhat-medâr” kelimesine ise sözlüklerde yer verilmemiştir. Ancak “medâr” kelimesinin sözlük anlamlarına bağlı olarak söz konusu kelimeye “fesâhatin merkezi, fesâhatin kaynağı” gibi anlamlar verilebilir.
Fesâhat-medâr terimi eserlerin sanatlı yapısını ve dil anlatım açısından iyi bir şekilde kaleme alındığını belirtmek amacıyla kullanılmaktadır.
Fesâhat-medâr terimi Kâtip Çelebi’nin Fezleke’sinde geçmektedir. Kâtip Çelebi, Bostanzâde isimli bir şairin Arapça ve Türkçe dillerinde belâgatlı şiirleriyle beraber faziletli risalelerinin bulunduğunu söylemekte ve bilgili kişilerin yazdığı eserlere yönelik fasâhat dolu takrizlerinin olduğunu ifade etmektedir.
Fesâhat-medâr, terim olarak Kâtip Çelebi’nin Fezleke’sinde 1 defa geçmektedir.
Örnek 1:
‘Arabî ve Türkî es‘âr-ı belâgat-si‘ârı ve resâ’il-i efâzıla takrîzât-ı fasâhat-medârı vardır (Aycibin, 2007, s. 333).
Aycibin, F. (2007). Kâtip Çelebi Fezleke tahlil metin (Yayımlanmamış doktora tezi). Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, İstanbul.
Birinci, A. (hzl). (2019). Mehmed Salâhî Kâmûs-ı Osmânî (Cilt 2). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
Birinci, N., Yetiş, K., vd. (hzl). (2018). Ali Nazîmâ-Faik Reşad Mükemmel Osmanlı Lügati. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Kanar, M. (2009). Osmanlı Türkçesi Sözlüğü (Cilt 1-2). İstanbul: Say Yayınları.
Kanar, M. (2012). Arapça-Türkçe Sözlük. İstanbul: Say Yayınları.
Kartal, A. (hzl). (2021). Muallim Nâcî Lügat-i Nâcî. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Koç, M., Tanrıverdi, E. (hzl.). (2013). Mütercim Âsım Efendi el-Okyânûsu’l-Basît fî Tercemeti’l-Kâmûsu’l-Muhît (Cilt 2). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
Lehçe-i Osmânî (Cilt 2). (t.y.). Erişim adresi: https://www.osmanlicasozlukler.com/lehceiosmani/sozluk.html
Parlatır, İ. (2012). Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Yargı Yayınevi.
Steingass, F. (2005). A Comprehensive Persian-English Dictionary. İstanbul: Çağrı Yayınları.
Toparlı, R., Eyövge Yılmaz, B., vd. (hzl). (2016). James W. Redhouse Müntehabât-ı Lügât-i Osmâniyye. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Toparlı, R., Tezcan Aksu, B., vd. (hzl). (2011). Raif Necdet Kestelli Resimli Türkçe Kâmûs. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Yeni Türkçe Lügat. (t.y.). Erişim adresi: https://www.osmanlicasozlukler.com/turkcelugat/sozluk.html
