'işve-i letâfet-perver, tab'-ı letâfet-perver
* Arapça letâfet (hoşluk, güzellik, nezaket, yumuşaklık; açıklık, ferahlık; tabiatın hoşlanacağı hal; davranışlardaki incelik) kelimesi ile Farsça -perver (besleyen, terbiye eden, hâiz, muttasıf, yetiştiren, koruyan) ekinin birleşmesinden oluşan zarafeti ve nezaketi içselleştiren, üzerinde taşıyan anlamına gelen terim.
Letâfet kelimesi sözlüklerde genel olarak “latiflik, hoşluk, güzellik, nezaket, yumuşaklık” anlamlarında kullanılmıştır. Bazı kaynaklarda “açıklık, ferahlık” (Çağbayır, 2017, s. 964), “tabiatın hoşlanacağı hal” (Şemseddin Sâmî, 2012), “kişinin davranışlarındaki incelik” (Ayverdi, 2011) anlamlarına gelmektedir. Redhouse’da “ipliğin ve kumaşın ince ve narin olması” anlamı kelimenin fiziksel inceliği de temsil ettiği göstermektedir. Letâfet kelimesi entelektüel ve ahlaki çekiciliği; eğlenceli olmayı da ifade eder (Redhouse, 2011, s. 1632).
Perver kelimesi ise “besleyen, besleyici, nafaka veren, terbiye eden, haiz, muttasıf, yetiştiren, koruyan (Şemseddin Sâmî, 2012, Develioğlu, 2007, s. 1008) demektir. Bu iki kavramın birleşmesiyle oluşan letâfet-perver ifadesi ise zarafeti, nezaketi içselleştiren, üzerinde taşıyan anlamını karşılamaktadır.
Tezkirelerde ve klasik edebiyat metinlerinde, sanatçının üslubunun ve tabiatının ulaştığı estetik zarafeti, inceliği ve akıcılığı nitelemek amacıyla kullanılan bir övgü sıfatıdır.
Tezkirelerde bu terim genellikle sanatçıların mizaçlarının veya eserlerinin değerlendirilmesi için övgü sıfatı olarak yer alır. Latȋfȋ tezkiresinde Hüseyin el-Vâiz el-Kâşifî'nin Envâr-ı Süheylî adlı eserini Farsçadan Türkçeye çeviren Hümâyûn-nâme mütercimi olan Ali Çelebi’yi övmek için bu terkibi tercih etmiş “Şîve-i suhanveri ve 'işve-i letâfet-perveri anda tamâm olmış" ifadesiyle onun söz söyleme gücünün ve zarafet dolu üslup ve edasının mükemmele ulaştığını belirtir (Canım, 2018, s. 379).
Şeyhülislâm ve bestekâr Ebûishakzâde Mehmed Esad Efendi (ö. 1753) tarafından mûsikîşinasları tanıtmak amacıyla 18. yüzyılda kaleme alınan Atrabü’l-Âsâr adlı tezkirede İsmail Ağa’dan bahsedilirken bir murabbasının şairin "tab'-ı letâfet-perverinden" doğduğu belirtilmiştir (Yüceışık, 1990, s. 19).
Letâfet-perver terimi -tespit edildiği kadarıyla- tezkireler dışında sırasıyla şu divanlarda görülmektedir: 17. Yüzyıl: Yahyâ Nazîm Dîvânı (Gümüş, 1992), 18. Yüzyıl: Şeyhülislâm İshak Efendi Dîvânı (Doğan, 1997), Dürrî Dîvânı (Vural, 2020), Şeyh Gâlib Dîvânı (Okçu, 2011), 19. Yüzyıl: Antepli Aynî Dîvânı (Arslan, 2004).
Letâfet-perver terimi; Latîfî Tezkiresi’nde 1 ve Şeyhülislâm Esad Efendi’nin Atrabü’l-Âsâr adlı mûsikîşinaslar tezkiresinde 1 kez kullanılmıştır.
Örnek 1:
Şîve-i suhanveri ve ‘işve-i letâfet-perveri anda tamâm olmış ve fenn-i san’at-ı inşâda
yedi beyzâ göstermek dâyiresin bulmışdur (Canım, 2018, s. 379).
Örnek 2:
… murabba'ı zâde-i tab'-ı letâfet-perverinden olup bunlardan mâ'adâ bir mikdâr eser-i nezâket-perveri dahi vardır (Yüceışık, 1990, s. 19).
Arslan M. (hzl.) (2004). Antepli Aynî Divanı. İstanbul: Kitabevi Yayınları.
Ayverdi, Z. İ. (2011). Kubbealtı Lugatı. İstanbul: Kubbealtı Yayınları.
Canım, R. (hzl.) (2018). Lâtîfî-Tezkiretü’ş-Şu‘arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ (Tenkitli Metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-216998/latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzama.html
Çağbayır, Y. (2017). Arap Asıllı Türk Alfabesiyle Yazılmış Türkçenin Söz Varlığı: Ötüken Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
Doğan, M. N. (1997). Şeyhülislâm İshak Efendi: Hayâtı, Eserleri ve Divanının Edisyon Kritiği. İstanbul: MEB Yayınları.
Gümüş. N. (1992). Yahya Nazîm Dîvânı I (İnceleme-Metin). (Yüksek Lisans Tezi). Erciyes Üniversitesi, Kayseri.
Okçu, N. (2011). Şeyh Gâlib Dîvânı: Hayatı, Edebî Kişiliği, Eserleri, Şiirlerinin Umûmî Tahlîli. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
Redhouse, J. W. (2011). Turkish and English lexicon. İstanbul: Çağrı Yayınları.
Şemseddin Sâmî. (2012). Kâmûs-ı Türkî (R. Gündoğdu, N. Adıgüzel, & E. F. Önal, Ed.). İdeal Kültür.
Vural, R. (2020). Dürrî Ahmed Efendi Divanı. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-269238/durri-ahmed-efendi-divani.html
Yüceışık, Z. S. (1990). Şeyhülislam Esad Efendi Atrabü’l-Âsâr fî Tezkireti Urefâi’l- Edvâr. (Doktora Tezi). İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
