keşşâf-ı müşkilât-ı kelâm-ı kadîm, hallâl-ı mu'dilât-ı Kitâb-ı kerîm
* Mensur metinlerde yer alan kapalı, anlaşılması ve yorumlanması uzmanlık gerektiren ifadeleri açıklayan, bunların anlam katmanlarını ortaya koyan kişi için kullanılan terim.
“Keşşâf-ı mu'dilât”, Arapça kökenli “keşf” sözcüğünden türetilen mübâlağa-i ism-i fâil olan “keşşâf” ile yine Arapça kökenli “mu'dil” sözcüğünün çoğulu olan “mu'dilât” sözcüklerinden oluşan bir terkiptir. Sözlüklerde “keşşâf”, “keşfeden, gizli bir şeyi meydana çıkaran” (Şemseddin Sâmî, 1317, s. 1169), “çok keşfeden, edici, gizli bir şeyi meydana çıkaran; sırları çözen” (Devellioğlu, 2005, s. 512), “çok iyi keşfeden; gizli anlamları sırları çözen” (Çağbayır, 2007, s. 2579), “pek, en keşfedici, eden” (Kartal, 2009, s. 330); “mu'dilāt” sözcüğü “büyük, ağır, güç ve çetin olan işler” (Devellioğlu, 2005, s. 662), “büyük ve ağır işler, müşkil meseleler, umûr-ı mühimme” (Şemseddin Sâmî, 1317, s. 1375), “zor olan işler; çözümü güç olan şeyler” (Çağbayır, 2007, s. 3273); “mu'dil” sözcüğü ise “güç, müşkül” (Kartal, 2009, s. 437), “güç, zor, çetin” (Devellioğlu, 2005, s. 662), “müşkil olan nesne” (Koç ve Tanrıverdi, 2014, s. 1903) olarak tanımlanmıştır. “Keşşâf-ı mu'dilât” terkibi “çözülmesi zor, karmaşık meseleleri çözen, gizli anlamları ve sırları açığa çıkaran” kişi manasını karşılamaktadır.
Mensur metinlerde yer alan kapalı, anlaşılması ve yorumlanması uzmanlık gerektiren ifadeleri açıklayan, bunların anlam katmanlarını ortaya koyan yetkin kişi.
Sadece Latîfî Tezkiresi’nde bir örneği tespit edilebilen bu terim, münşeat ve benzeri sanatlı metinlerde yer alan kapalı, anlaşılması güç ve ilk bakışta kavranamayan ibareleri ve bunların dil ve üslup özelliklerini çözümleyebilecek bilgi, kültür ve tecrübeye sahip kimseleri nitelemek için kullanılmıştır. Terim, yalnızca müşkil ifadeleri açıklayabilme becerisini değil aynı zamanda metnin estetik ve dilsel inceliklerini kavrayabilecek yorumlayıcı bir yetkinliği de ifade etmektedir. Bu bakımdan keşşâf-ı mu’dilât, metnin farklı anlam katmanlarını çözümleyebilen yetkin okuyucu ve âlim tipini ifade eden bir nitelendirme olarak değerlendirilebilir.
Latîfî Tezkiresi’ndeki bir örnek dışında taranan tezkirelerde kullanımı tespit edilememiştir.
Örnek 1:
Münşe'ât-ı Vassâf ve Münşe'ât-ı Hâce-i Cihân minvâlinde ve misâlühüm hicab-ı elfâz-ı müşkile ile mahcûb u mestûr olmagın iz'ân-ı siyâk u sibâk tefahhur-ı lugâta ve keşşâf-ı mu'delâta mevkûf u muhtâc olmagın erbâb-ı ma'ârifden degme bir ‘ârif ki te’ammuk u tebahhurı olmaya mütâla'a ve mülâhazasından telezzüz idemezler (Canım, 2018, s. 470).
Canım, R. (hzl.) (2018). Latîfî-Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
Çağbayır, Y. (2007). Ötüken Türkçe Sözlük. C. 5, İstanbul: Ötüken Yayınları.
Devellioğlu, F. (2010). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat. Ankara: Aydın Kitabevi.
Kartal, A. (hzl.). (2009). Muallim Nâcî-Lügat-i Nâcî. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Koç, M. ve Tanrıverdi, E. (hzl.) (2014). Vankulu Mehmed Efendi Vankulu Lügati, C.2. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
Şemseddin Sâmî. (1317). Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: İkdâm Matbaası.
