tab‘-ı nazîf, nazîf güftâr, vücûd-ı nazîf, rind-i nazîf, zihn-i nazîf
* “Temiz, pak, saf” gibi anlamları olan ve tezkirelerde de genellikle şairin yaradılışını/şairlik kabiliyetini ya da şiir(ler)ini nitelemek için kullanılan övgü içerikli terim.
Arapça bir sıfat olan “nazîf” kelimesi için sözlüklerde “temiz” (Devellioğlu, 2007, s. 812; Kanar, 2009, s. 2559; Kanar, 2012, 1737),“temiz, arı, pak” (Parlatır, 2006, s. 1271), “temiz, pak” (Ayverdi, 2010, s. 918), “saf, temiz” (Steingass, 1963, s. 1411), “temiz, pâk, nezâfetli” (Kâmûs-ı Türkî, t.y., s. 1466), “pâk, nezâfetli” (Lehçe-i Osmânî, t.y., s. 1421), “temiz, pâk, pâkîze ve tâhir olan” (Lügat-i Remzî, t.y., s. 864), “nezâfetli, temiz, pâk, tâhir” (Resimli Türkçe Kâmûs, t.y., s. 796), “nezâfet ile muttasıf, temiz, pâk” (Lügat-i Cûdî, t.y., s. 1049) “nezâfet ile muttasıf, nezâfetli, temiz, pâk, tâhir, pâkize” (Resimli Kâmûs-ı Osmânî, t.y., s. 1059), “pâk, net, pür” (Hazîne-i Lügat, t.y., s. 480), “nezâfet ile muttasıf, temiz, pâk, tâhir” (Kâmûs-ı Osmânî, t.y., s. 585), “temiz, pâk” (Yeni Türkçe Lügat, t.y., s. 753), “nezâfet ile muttasıf, pâk, tâhir” (Mükemmel Osmanlı Lügati, t.y., s. 938), “temiz, pâk, tâhir, pâkize olan” (Müntehab-ı Lügat-i Osmâniyye, t.y., s. 487) anlamları verilmektedir.
“Temiz, pak, saf” gibi sözlük anlamları olan “nazîf”, tezkirelerde genellikle şairin yaradılışını, şairlik kabiliyetini ya da şiirlerini nitelemek amacıyla kullanılmakta, şairin manevi/ruhsal temizliğine veya şiirin kusurlardan arınmış olmasını ifade etmektedir.
“Nazîf” kelimesi ilk olarak Kınalı-zâde Hasan Çelebi’nin Tezkiretü’ş-Şu‘arâ’sında Su‘ûdî’nin temiz ve nazik bir yaradılışa sahip olduğunu ifade etmek amacıyla “vücûd-ı nazîf ü latîf” tamlaması içinde geçmektedir (Sungurhan, 2017, s. 437).
“Nazîf” teriminin Rızâ Tezkiresi’ndeki kullanım şekli de şairin tabiatını nitelendirmeye yöneliktir. Ancak Seyyid Mehmed Rıza, söz konusu terimi her zaman “Bu eş‘âr-ı/beyt-i latîf zâde-i tab‘-ı nazîf(ler)idür.” kalıp ifadesi içinde ve şairin şiirinden örnek vereceği zaman kullanmaktadır (Zavotçu, 2017, s. 50, 127, 145). “Latîf” ve “nazîf” kelimelerinin seci oluşturacak şekilde kullanıldığı bu örneklerde “tab‘” kelimesini hem şairin yaradılışı hem de şairlik kabiliyeti anlamında değerlendirmenin önünde herhangi bir engel bulunmamaktadır. Hatta yazarın her iki anlamı da çağrıştırması için özellikle böyle bir kullanım şeklini tercih etmiş olduğunu söylemek mümkündür. Rızâ Tezkiresi’nde şiiri söz konusu kalıp ifade ile verilen şairlerden biri, Bahtî mahlasıyla şiirler söyleyen Sultan I. Ahmed’dir (Örnek 1).
Safâyî Tezkiresi’nde ise “nazîf” terimi bazen Rızâ Tezkiresi’nde olduğu gibi şairin şiirinden örnek verileceği zaman şairin yaradılışını ya da şairlik kabiliyetini nitelemek için “zâde-i tab‘-ı nazîf” kalıp ifadesi içinde, çoğu zaman ise şairin şiirini nitelemek için kullanılmıştır. Şiiri nitelemek için kullanırken de genellikle “eş‘ârı latîf ve güftârı nazîf” ya da “eş‘ârı latîf ve güftârı gâyet nazîf” kalıp ifadeleri içinde “latîf” kelimesi ile seci oluşturacak şekilde kullanıldığı görülmektedir (Örnek 2 ve Örnek 3).
“Nazîf” kelimesi Safâyî Tezkiresi’nde ve Mir’ât-ı Şi‘r’de de Kınalı-zâde Hasan Çelebi’nin Tezkiretü’ş-Şu‘arâ’sında olduğu gibi, saf ve temiz yaradılışı ifade etmek amacıyla “rind-i nazîf” ve “zihn-i nazîf” şekillerinde de kullanılmıştır. Safâyî’nin “rind-i nazîf” olarak nitelendirdiği şair, aynı zamanda bir tarikat piri olduğunu kaydettiği Tarzî’dir (Çapan, 2005, s. 356). Mir’ât-ı Şi‘r’de ise “zihn-i nazîf” tabiri eserin ön söz kısmında ve tezkirenin sunulduğu padişah olan III. Selim için övgü amacıyla kullanılmıştır (Örnek 4). Bu örnek aynı zamanda “nazîf” teriminin tezkirelerdeki son kullanımıdır.
“Nazîf” kelimesi terim olarak Kınalı-zâde Hasan Çelebi’nin Tezkiretü’ş-Şu‘arâ’sında 1, Rızâ Tezkiresi’nde 3, Safâyî Tezkiresi’nde 10, Mir’ât-ı Şi‘r’de 1 defa geçmektedir.
Örnek 1:
Bu eş‘âr-ı latîf ol zât-ı şerîfün zâde-i tab‘-ı nazîfleridür:
Didüm ol dil-dâre bir dem kıl vefâ
Didi kim itmem sana her dem cefâ (Zavotçu, 2017, s. 50-51).
Örnek 2:
‘Unvân-ı berât-ı hayâtı tuğrâ-yı garrâ-yı siyâdet ile mu‘anven ve şu‘arâ-yı ‘asrdan bir şâ‘ir-i pür-fenn olmagla eş‘ârı latîf ve güftârı nazîfdir (Çapan, 2005, s. 625).
Örnek 3:
Asrın şu‘arâsından eş‘ârı latîf ve güftârı gâyet nâzîf bir zât-ı şerîfdir (Çapan, 2005, s. 391).
Örnek 4:
…hâme-i gevher-nisâr u şemşîr-i âteş-bâr ile mülûk-ı ‘âlemden mümtâz ve cevdet-i tab‘-ı latîf u nezâfet-i zihn-i nazîf ile taht-nişînân-ı cihândan ser-firâz… (Kılcı, 2001, s. 29).
Ayverdi, İ. (2010). Misalli Büyük Türkçe Sözlük. İstanbul: Kubbealtı Yayınları.
Çapan, P. (hzl.) (2005). Mustafa Safâyî Efendi Tezkire-i Safâyî (Nuhbetü’l Âsâr Min Fevâ’idi’l Eş‘âr) İnceleme-Metin-indeks. Ankara: AKM Yayınları.
Devellioğlu, F. (2007). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi Yayınları.
Hazîne-i Lügat. (t.y.) Erişim adresi: https://www.osmanlicasozlukler.com/fransizca/sozluk.html
Kâmûs-ı Osmânî (Cilt 4). (t.y.). Erişim adresi: https://www.osmanlicasozlukler.com/kamusiosmani/sozluk.html
Kâmûs-ı Türkî. (t.y.). Erişim adresi: https://www.osmanlicasozlukler.com/kamusiturki/sozluk.html
Kanar, M. (2009). Osmanlı Türkçesi Sözlüğü (Cilt 2). İstanbul: Say Yayınları.
Kanar, M. (2012). Arapça-Türkçe Sözlük. İstanbul: Say Yayınları.
Kılcı, M. (2001). Enderunlu Mehmet Âkif-Mir’ât-ı Şicr. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Çukurova Üniversitesi, Adana.
Lehçe-i Osmânî (Cilt 2). (t.y.). Erişim adresi: https://www.osmanlicasozlukler.com/lehceiosmani/sozluk.html
Lügat-i Cûdî. (t.y.). Erişim adresi: https://www.osmanlicasozlukler.com/cudi/sozluk.html
Lügat-i Remzî (Cilt 2). (t.y.). Erişim adresi: https://www.osmanlicasozlukler.com/lugatiremzi/sozluk.html
Mükemmel Osmanlı Lügati. (t.y.). Erişim adresi: https://www.osmanlicasozlukler.com/osmanli/sozluk.html
Müntehab-ı Lügat-i Osmâniyye (Cilt 2). (t.y.). Erişim adresi: https://www.osmanlicasozlukler.com/muntehab/sozluk.html
Parlatır, İ. (2006). Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Yargı Yayınevi.
Resimli Kâmûs-ı Osmânî (Cilt 3). (t.y.). Erişim adresi: https://www.osmanlicasozlukler.com/resimlikamus/sozluk.html
Resimli Türkçe Kâmûs. (t.y.). Erişim adresi: https://www.osmanlicasozlukler.com/turkcekamus/sozluk.html
Steingass, F. (1963). Persian-English Dictionary. London: Routledge & Kegan Paul.
Sungurhan, A. (hzl.) (2017). Kınalızâde Hasan Çelebı̇-Tezkı̇retü’ş-şu’arâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194494/kinalizade-hasan-celebi-tezkiretus-s-uara.html
Yeni Türkçe Lügat. (t.y.). Erişim adresi: https://www.osmanlicasozlukler.com/turkcelugat/sozluk.html
Zavotçu, G. (hzl.) (2017). Rızâ Tezkiresi. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-219133/riza-tezkiresi.html
