yâve-gû, yâve-derâ, yâve-sencân, yâve-perver, herze-gû
* Tezkirelerde “saçma konuşan, boş konuşan” anlamıyla karşılık bulan bir terim.
Yâve, “1. Boş söz, zırva, ipe sapa gelmez söz. 2. Kayıp. 3. Sahipsiz. 4. Sahipsiz hayvan.” (Kanar, 2019, s. 1019; Devellioğlu, 2010, s. 1348) anlamlarına gelmektedir.
Gûy, [goften>gûy] biçiminde “1. Söyleyen. 2. Söyleme, deme. 3. (emir) Söyle. 4. Söz” (Kanar, 2019, s. 755; Steingass, 1998, s. 1107) anlamlarına gelmektedir.
Yâve-gûy ise “zevzek, boş konuşan, saçmalayan” (Kanar, 2019, s. 1019), “saçmalayan, saçmasapan konuşan” (Devellioğlu, 2010, s. 1348), “boş veya aptalca konuşan” (Steingass, 1998, s. 1528) anlamındadır.
Yâve-derâ, “boşboğaz, geveze” (Steingass, 1998, s. 1528) anlamındadır.
Yâve-sencân, “[yâve+sencîden>senc+ân] “zırvalayanlar, saçma sapan konuşanlar” (Kanar, 2019, s. 1019) anlamındadır.
Yâve-perver, “saçma sözler sahibi” (Öntürk, 2021, s. 43) anlamındadır.
Tezkirelerde olumsuz bir özellik olarak kullanılan yâve-gûy, “saçma konuşan, boş konuşan” anlamlarına gelecek şekilde kullanılmıştır.
Yāve-gūy, ilk kez Latîfî’nin Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ’sında kullanılmıştır. Latîfî, Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ’sında şair olanlarla şair olmayanlar arasında fark olmazsa ve işi bilmeyenler işin ustalarına ayrıcalık ve üstünlük sağlıyorsa şiir sanatının bozulduğunu ve söz meydanının boş konuşanlara kaldığını ifade etmektedir (Canım, 2018, s. 65) (Örnek 1). Ayrıca tezkirenin başka bir bölümünde Latîfî, İskender-nâme sahibi Ahmedî’nin boş konuşma dahilinde tereddüde mahal vermeyen Şeyhi tarzına çok yakın ve nasihat veren acayip bir tarzı olduğunu belirtmektedir (Canım, 2018, s. 121) (Örnek 2).
Güftî’nin Teşrîfâtu’ş-Şu‘arâ’sının “Mevlānā Muḥibbī Eş-Şehīr Bi-İmām-Zāde” bölümünde Muhibbî, Anadolu’da şairler arasında saçma sapan sözler söylediği görünen şairlerden biri olarak nitelendirilir (Yılmaz, 2019, s. 174)(Örnek 3).
İsmail Beliğ’in Nuhbetü'l-Âsâr’ında asrın güzel söz söylemeyi bilen dostlarına yâve-derâ ifadesiyle geveze davacılar denilmiştir (Abdulkadiroğlu, 1985, s. 512) (Örrnek 4).
Güftî’nin Teşrîfâtu’ş-Şu‘arâ’sının “Mevlānā Bahāyī Reʾisü’l-Müneccimīn” bölümünde yâve-sencân ile ʿÜbeyd-i Zākānī’nin boş konuşanların eski üstadı olduğu ifade edilmiştir (Yılmaz, 2019, s. 40) (Örnek 5).
Güftî, Teşrîfâtu’ş-Şu‘arâ’sının kendinden bahsettiği bölümünde yâve-perver ile saçma sözler sahibi ve kesesi boş bir züğürt ve taze görünüşlü eski sözler söyleyen bir şair olduğunu ifade etmiştir (Öntürk, 2021, s. 43) (Örnek 6).
Yâve, Latîfî’nin Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ’sında 1, Kınalızâde Hasan Çelebi’nin Tezkiretü’ş-Şu’arâ’sında 1, Güftî’nin Teşrîfâtu’ş-Şu‘arâ’sında 11, Mîrzâ-zâde Mehmed Sâlim Efendi’nin Tezkiretü’ş-Şuarâ’sında 2, İsmail Beliğ’in Nuhbetü'l-Âsâr’ında 1, Kemiksiz-zâde Safvet Mustafa’nın Nuhbetü’l-Âsâr Min Ferâidi’l-Eş’âr’ında 1, Esrar Dede’nin Tezkire-i Şu’arâ-yı Mevleviyye’sinde 1, Şeyhülislam Ârif Hikmet Bey’in Tezkiretü’ş-Şuarâ’sında 1, Faik Reşâd’ın Eslâf’ında 2 ve Son Asır Türk Şairleri’nde 1 defa kullanılmıştır.
Yāve-gūy; Latîfî’nin Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ’sında 2, Güftî’nin Teşrîfâtu’ş-Şu‘arâ’sında 1, Son Asır Türk Şairleri’nde 1 defa kullanılmıştır.
Yâve-derâ, İsmail Beliğ’in Nuhbetü'l-Âsâr’ında 1 defa kullanılmıştır.
Yâve-sencân, Güftî’nin Teşrîfâtu’ş-Şu‘arâ’sında 1 defa kullanılmıştır.
Yâve-perver, Güftî’nin Teşrîfâtu’ş-Şu‘arâ’sında 1 defa kullanılmıştır.
Örnek 1:
Egerçi zamânede şâ’ir ü müteşâ’ir farḳ olınmayup ve ehl olanlar nâ-ehlden imtiyâz u rüchân bulmayup fenn-i şi’r ü ‘arûzuñ ‘ırzı bozulmışdur ve meydân-ı suhan lâf-zen ü yâve-gûy u düzd-i bî-müzdle tolmışdur (Canım, 2018, s. 65).
Örnek 2:
Yâve-gûylık ve gûylık ıtlâkı bunun şânında sahîh-i sarîh sath-ı tâmât semtinden ve üslûb-ı şiʿri Şeyḫî ṭarzına karîb ve kudemâ vâdîsinde Fârisîden mütercem ve mevʿıze-gûne bir tarz-ı ʿacîbdür (Canım, 2018, s. 121).
Örnek 3:
Rūmda yāve-gūy-ı herze-nümūn
Biri dahi Muḥibbī-i meʾbūn (Yılmaz, 2019, s. 174).
Örnek 4:
Feryâd ki yârân-ı suhen-perveri 'asrun
Hâlâ bir alay müdde’i-i yâve-derâdur (Abdulkadiroğlu, 1985, s. 512).
Örnek 5:
Köhne-üstād-ı yāve-sencānı
Hem nisāb-ı ʿÜbeyd-i Ẕākānī (Yılmaz, 2019, s. 40).
Örnek 6:
Yāve-perver zügürd-i kīse-kebūd
Şāʿir-i köhne-gūy-ı tāze-nümūd (Yılmaz, 2019, s. 151).
Abdulkadiroğlu, A. (hzl.)(1985). İsmail Beliğ-Nuhbetü'l-Âsâr Li-Zeyli Zübdeti'l-Eş'âr. Ankara: Gazi Üniversitesi Yayınları.
Aydemir, E., ve Özer, F. (hzl.) (2019). Faik Reşâd -Eslâf. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-242935/eslaf-faik-resad.html
Canım, R. (hzl.) (2018). Latîfî-Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-216998/latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzama.html
Çınarcı, M. N. (hzl.) (2019). Şeyhülislam Ârif Hikmet Bey- Tezkiretü’ş-Şu’arâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-240610/seyhulislam-arif-hikmet-bey-tezkiresi.html
Devellioğlu, F. (2010). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat (26. b.). Ankara: Aydın Kitabevi.
Genç, İ. (hzl.) (2018). Tezkire-i Şu’arâ-yı Mevleviyye. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-206275/tezkire-i-suara-yi-mevleviyye.html
Güzel, B. (2012). Kemiksiz-zâde Safvet Mustafa ve “Nuhbetü’l-Âsâr Min Ferâidi’l-Eş’âr” İsimli Şair Tezkiresi (Yüksek Lisans Tezi). Gazi Üniversitesi, Ankara.
İnal, M. K. (1969). Son Asır Türk Şairleri (Cilt 3.). İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
İnce, A. (hzl.) (2018). Mı̂rzâ-zâde Mehmed Sâlı̇m Efendı̇ Tezkı̇retü’ş-şu‘arâ (İnceleme-Metin). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-203805/mirza-zade-mehmed-salim-tezkiretu39s-su39ara.html
Kanar, M. (2019). Farsça Türkçe Sözlük (5. b.). Say Yayınları.
Öntürk, T. (2021). Klasik Türk Edebiyatında Mizahın Farklı Bir Yönü: Şairin Kendini Alaya Alması. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (4), s. 32-47.
Steingass, F. J. (1998). A Comprehensive Persian-English Dictionary (2. b.). Beirut: Librairie du Liban Publishers.
Sungurhan, A. (hzl.) (2017). Kınalızâde Hasan Çelebı̇ Tezkı̇retü’ş-Şu’arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194494/kinalizade-hasan-celebi-tezkiretus-s-uara.html
Yılmaz, K. (hzl.) (2019). Güftî Teşrîfâtü'ş-Şuʿarâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-247200/gufti-tesrifatus-suara.html
