inşâ-yı bedi'ü'l-beyân
* İfadesi ve beyanı görülmedik güzellik ve gariplikte olan orijinal sözlerin söylendiği kompozisyon, yazı.
Arapça bir kelime olan “inşâ”, önceleri “ortaya çıkarmak, icat ve ihdas etmek, yaratmak” gibi manalarda daha sonraları ise “kurmak, üretmek ve yazmak” (Kanar, 2013, s. 234) gibi anlamlarda kullanılmıştır. Kelimenin ikinci kullanımından hareketle mezkur kelime, “yazmak, yazma sanatı ve kompozisyon” gibi anlamlar kazanarak zaman içerisinde resmî ve özel yazışmaların belirli bir usule göre yapılmasının inceliklerini ve mektup yazma sanatını ifade eden bir terim haline gelmiştir (Durmuş, 2000, s. 337). Türk edebiyatında ise inşâ, Arap ve Fars edebiyatlarında bir dil bilimi terimi ve resmî yazışmaları konu edinen bir disiplin olarak kazandığı anlamı yanında bir tür kompozisyon tekniği ve güzel yazı yazma sanatı olarak da anlaşılmıştır (Uzun, 2000, s. 337).
Arapça “bedî'” kelimesi ise “yeni; icat; orijinal; edebî sanatlardan bahseden bilim” gibi anlamlara gelmektedir (Kanar, 2013, s. 287). Kur'ân-ı Kerîm'de “O, göklerin ve yerin eşsiz yaratıcısıdır.” (Bakara 2/117) meâlindeki ayette geçen bedî kelimesi de bu manaya karşılık gelmektedir. Edebiyat terminolojisinde ise bu kelime "lafız bakımından eksiksiz, mâna bakımından akla uygun ve bunların yanında ifadenin âhenge sahip olmasının kurallarını inceleyen ilim anlamına gelmektedir (Hacımüftüoğlu, 1992, s. 320).
Arapça “beyân” kelimesi "açıklama, beyan; eda" gibi anlamlara gelmektedir (Kanar, 2013, s. 329). Bunun yanında beyân, anlamdaki kapalılığı giderip ona muhatabının anlayacağı bir biçimde açıklık kazandırma anlamına gelmektedir (Dönmez, 1992, s. 23).
Daha önce görülmemiş güzellikte olan orijinal ifade veya sözlerin inşâsı, yazımı.
Yapılan tezkire taramaları neticesinde "inşâ-yı bedi'ü'l-beyân" teriminin sadece Ahdî'nin Gülşen-i Şu'arâ tezkiresinde bir yerde kullanıldığı tespit edilmiştir. Ahdî, Hâce Çelebi'yi tanıttığı bölümünde onun sözlerinin herbirinin inci olduğunu belirtir ve ekler “kasâyid-i mûciz-nişânları reşk-i Sahbân u Hassân ve inşâ-yı bediyü'l-beyânları gayret-i Vassâf u Hâce-i Cihân'dur”. Buna göre Hâce Çelebi'nin kasideleri Câhiliye devri şairi Sahbân ve Hz. Peygamber'in şairi Hassân'ı kıskandıracak mahiyettedir. Ayrıca Hâce Çelebi'nin daha önce görülmemiş güzellikte olan orijinal ifadeleri ve sözleri Vassâf ve Hâce-i Cihân nispetindedir. Buna göre terimin anlamı “Daha önce görülmemiş güzellikte olan orijinal ifade veya sözlerin inşâsı, yazımı.” şeklinde açıklanabilir.
Tezkirelerde "inşâ-yı bedi'ü'l-beyân" terimi sadece Ahdî'nin Gülşen-i Şu'arâ isimli tezkiresinde bir yerde geçmektedir.
Örnek 1:
“Şöyle ki kasâyid-i mûciz-nişânları reşk-i Sahbân u Hassân ve inşâ-yı bediyü'l-beyânları gayret-i Vassâf u Hâce-i Cihân'dur” (Solmaz, 2018, s. 64).
Dönmez, İ., K. (1992). Beyân. İslâm ansiklopedisi (Cilt 6, s. 23-25) içinde. İstanbul:
TDV Yayınları. https://islamansiklopedisi.org.tr/beyan--fikih
Durmuş, İ. (2000). Türk Edebiyatında İnşâ. İslâm ansiklopedisi (Cilt 22, s. 337-339) içinde. İstanbul:
TDV Yayınları. https://islamansiklopedisi.org.tr/insa--dil-edebiyat#3-turk-edebiyati
Hacımüftüoğlu, N. (1992). Bedî. İslâm ansiklopedisi (Cilt 5, s. 320-322) içinde. İstanbul:
TDV Yayınları. https://islamansiklopedisi.org.tr/bedi--belagat
Kanar, M. (2013). Farsça Türkçe Sözlük. İstanbul: Say Yayınları.
Kanar, M., ve Kurtuluş R. (2000). Fars Edebiyatında İnşâ. İslâm ansiklopedisi (Cilt 2, s. 337-339) içinde. İstanbul:
TDV Yayınları. https://islamansiklopedisi.org.tr/insa--dil-edebiyat#2-fars-edebiyati
Solmaz, S. (2018). Ahdı̂ ve Gülşen-ı̇ Şuʿarâ’sı (İnceleme-Metin). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-201251/ahdi-gulsen-i-suara.html
Uzun, M., İ. (2000). İnşâ. İslâm ansiklopedisi (Cilt 22, s. 337-339) içinde. İstanbul:
TDV Yayınları. https://islamansiklopedisi.org.tr/insa--dil-edebiyat#1
