hûb inşâ, inşâsı hûb
* Tezkirelerde doğrudan geçmemesine mukabil tezkireciler tarafından nesir türündeki secili eserlerin beğenisini ifade etmekte kullanılan terim.
“İnşâ-yı hûb” bir sıfat tamlaması olup bu şekliyle tezkirelerde geçmemektedir. “İnşâ”, Arapça “neş’et” kelimesinden türetilmiş bir isimdir. Sözlüklerde inşa kelimesi, “the art of epistolary or literary composition (mektuplaşma veya edebi kompozisyon sanatı)” (Redhouse, 1856, s. 436); “yapma, yapılma, vücuda, meydana getirme; kaleme alma; dilek kipleri; nesir yazı; mektup yazma; güzel nesir yazma veya güzel yazılmış nesir” (Devellioğlu, 2006, s. 527) olarak tanımlanmaktadır. Şemseddin Sâmî ise inşayı, “inşâî” kelimesinin tanımı içerisinde “tahriren ve nesîren edibâne ifâde-yi merâm etmek ve güzel kaleme almak ilmi” (1217, s. 178) olarak açıklamaktadır. “Hûb” kelimesi ise Farsça bir sıfattır. Sözlüklerde “good, excellent; comely, beautiful; pleasant, agreeable (iyi, mükemmel; sevimli, güzel; zevkli, kabul edilebilir)” (Redhouse, 1856, s. 870); “good, beautiful, elegant, pleasant, graceful, lovely, amiable, charming, excellent, gracious, beautifully, excellently (iyi, güzel, şık, zevkli, zarif, sevimli, cana yakın, alımlı, mükemmel, kibar, güzelce, mükemmele yakın)” (Steingass, 1884, s. 481); “güzel, hüsn, cemîl” (Şemseddin Sâmî, 1217, s. 590) ve “güzel, hoş, iyi” (Devellioğlu, 2006, s. 450) şeklinde karşılanmaktadır. Sözlük tanımları göz önünde bulundurulduğunda “inşâ-yı hûb” tamlaması, “güzel yazı, nesir” anlamlarına gelmektedir.
“İnşâ-yı hûb” terkibi bir terim olmayıp “inşâ” terimini niteleyen bir sıfat tamlamasıdır. İnşânın terim anlamı ise “ifade edilmek istenen manaları birbiriyle bağlantılı ve hâle münasip kelimeleri seçerek uygun üslupla nasıl ifade edileceğinin bilgisini veren ilimdir” (el-Haşimî, 1969’dan aktaran: Akay, 2022, s. 876) olarak açıklanmaktadır. Tahir Olgun bu terimi “eskiden güzel nesir yazmak ve güzel yazılmış nesir mânâsına kullanılır, iyi nesir yazana da münşi denilirdi” (1936, s. 52) ifadesiyle tanımlamaktadır.
Müstakil olarak tezkirelerde geçmeyen “İnşâ-yı hûb” ifadesini tezkireciler, ele aldıkları bir şairin nesir türündeki eserlerine dair beğenilerini ifade ederken kullanmışlardır. Bu sebeple “inşâ-yı hûb” tamlamasının, bir tezkire terimi olmadığını söylemek mümkündür. Beğenilen bir “inşâ”nın “hûb” olarak nitelendirildiği ilk tezkire, 16. yüzyılda Âşık Çelebi’nin Meşâ’irü’ş-şu’arâ’sıdır. Tezkire yazarı, Sücûdî’nin şiirlerinden başka eserleri olduğunu “şi’rinden gayrı hûb inşâsı dahı vardur” (Kılıç, 2018, s. 407) diye belirtmiştir. 17. yüzyıl tezkirelerinden Tezkire-i Rızâ’da da Hulûsî’nin şiirin yanı sıra nesir türünde de yazdığı “hûb inşâsı ve mergûb eş’âr-ı dil-güşâsı vardur” (Zavotçu, 2017, s. 103) şeklinde bildirilmiştir. 18. yüzyılda Safâyî, tezkiresi Nuhbetü’l-Âsâr min Fevâ’idi’l-Eş’âr’da İsmetî’nin nesirleri için “hakkâ ki inşâsı hûb” (Altuner, 1989, s. 518) yönünde bir değerlendirmede bulunmuştur. 19. yüzyılda Edirneli Ahmed Bâdî ise Riyâz-ı Belde-i Edirne eserinin tezkire bölümünde Sükkerî’nin “inşâsı hûb u hattı mergûb” (Adıgüzel, 2008, s. 203) olduğu için divan katibi olduğu bilgisini vermekte; yukarıda sayılan tezkirelerden farklı olarak inşâ terimini, nesir türü anlamının yanı sıra yazı yazma anlamını da dahil ederek kullanmaktadır.
“inşâ-yı hûb” terkibi, dört tezkirede “inşâsı hûb” olarak şairlere dair kullanımlarda görülmektedir. Bu kullanımla karşılaşılan ilk tezkire 16. yüzyılda Âşık Çelebi’nin Meşâ’irü’ş-şu’arâ’sının Sücûdî’ye ayrılan başlığı olup son değerlendirme ise 19. yüzyılda Edirneli Ahmed Bâdî’nin Riyâz-ı Belde-i Edirne eserinin tezkire bölümünde Sükkerî’ye ayrılan bölümdür. Bunun yanı sıra 16. yüzyılda Taşlıcalı Yahyâ, Dîvân’ında yer alan İstanbul Şehrengîzi'nin “Niyâz-nâme-i Dil-i Şeydâdur İbtidâ-yı Şehrengîz” başlıklı bölümünün 94 numaralı beytinde bahar mevsiminin süsünü izledikten sonra “bir hûb inşâ” (Çavuşoğlu, 2023, s. 225) yazmak istediğini dile getirmiştir. Ayrıca 16. yüzyıl şairlerinden Edirneli Nazmî’nin Dîvân’ında da benzer bir kullanım vardır; şair, sevgilinin hattının özelliklerini anlatmak için “hûb inşâ” yazacağını söylemektedir (Üst, 2011, s. 833).
Örnek 1:
…şi’rinden gayrı hûb inşâsı dahı vardur (Kılıç, 2018, s. 407).
Örnek 2:
Mîve-i tabî’atleri anlarun hûrşîd-i ta’lîm ü terbiyeleri ile perveriş bulmagın hûb inşâsı ve mergûb eş’âr-ı dil-güşâsı vardur (Zavotçu, 2017, s. 103).
Örnek 3:
Hakkâ ki inşâsı hûb ve elfâzı mergûbdur (Altuner, 1989, s. 518).
Örnek 4:
….inşâsı hûb u hattı mergûb olmagla dîvân-ı hümâyûna kâtip olmuş idi diye mestûrdur (Adıgüzel, 2008, s. 203).
Adıgüzel, N. (2008). Edirneli Ahmet Bâdî’nin ‘Riyâz-ı Belde-i Edirne’ Adlı Eserinin Tezkire Kısmı. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Edirne: Trakya Üniversitesi.
Akay, S. (2022). İnşâ Sanatı ve Mer‘î b. Yûsuf el-Kermî’nin Bedî‘u’l-inşâ’ Adlı Eserinden Örnekler. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (30), 875-895. https://dergipark.org.tr/tr/pub/rumelide/issue/73128/1190344
Altuner, N. (1989). Safâî ve Tezkiresi (İnceleme-Tenkitli Metin-İndeks). Yayımlanmamış Doktora Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi.
Çavuşoğlu, M. (2023). Taşlıcalı Yahyâ Bey-Dîvân. Ankara: T. C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-356059/taslicali-yahya-bey-divani.html
Devellioğlu, F. (2006). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lugat. Ankara: Aydın Kitabevi.
Kanar, M. (1374/ 1974). Büyük Türkçe Farsça Sözlük. Tahran: Şirin Yayıncılık.
Kılıç, F. (2018). Âşık Çelebi-Meşâ’irü’ş-şu’arâ. Ankara: T. C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-210485/asik-celebi-mesairus-suara.html
Olgun, T. (1936). Edebiyat Lügati. İstanbul: Âsâr-ı İlmiye Kütüphanesi Neşriyatı.
Redhouse, J. W. (1856). Redhouse’s Turkish Dictionary. London: Wyman and Sons.
Steingass, F. (1884). The Student’s Arabic-English Dictionary. London: W. H. Allen and co.
Şemseddin Sâmî (1217). Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: İkdam Matbaası.
Üst, S. (2011). Edirneli Nazmî Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin). Yayımlanmamış Doktora Tezi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi.
Zavotçu, G. (2017). Rızâ Tezkiresi. Ankara: T. C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-219133/riza-tezkiresi.html
URL-1: https://dehkhoda.ut.ac.ir/en/dictionary/%EF%BA%A7%EF%BB%AE%EF%BA%8F
