* Sözlüklerde “aciz”, “eksik/noksan”, “kusurlu” ve “yetersiz” anlamlarıyla nakledilen, tezkirelerde şairlik veya yazarlık kabiliyetinin yerildiği bağlamlarda başvurulan terim.
Kâsır, Arapça bir sıfattır. Kubbealtı Lugatı Misalli Büyük Türkçe Sözlük, bu sözcüğün “kısaltmak” anlamındaki kasr kökünden geldiğini, “kısa” ve “kusurlu, âciz” anlamlarını taşıdığını belirtir. Alt maddede kâsırü’l-beyân “kusurlu konuşan, ifadesi bozuk” ve kâsırü’l-yed “eli kısa, âciz” (Ayverdi, 2011, s. 1616) şeklinde açıklanır. Sözcüğün bu anlamlarına Doğan, “kısıtlı” (2020, s. 1225); Tulum, “eksik, yetersiz” (2023, s. 485); Redhouse, “kifayetsiz, gerekli olan” ve “ayıplı, noksan, özürlü” (2001, s. 1416); Sâmî, “kutah” ve “nakıs” (2004, s. 1029) anlamlarını ekler. Kâsır, Tarihî ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugati’nde de “kısa, yetersiz, âciz” (Tietze, 2021, s. 147) olarak nakledilir.
Tezkirelerde bir şair veya müellif kabiliyet-kalem-üslup-tarz yönlerinden tenkit edilirken başvurulan kâsır teriminin “aciz”, “eksik/noksan”, “kusurlu” ve “yetersiz” anlamlarıyla terimleştiği tespit edilmiştir.
Kâsır terimi, tezkirelerde bir şairin veya müellifin eleştirildiği bağlamlarda “aciz”, “zebun”, “racil” sözcükleriyle birlikte kullanılmaktadır. Kâsır, ilkin Mecâlisü’n-Nefâ’is’te geçmektedir; “mümtâz tavrına rağmen şerhte kalemi yetersizdir” cümlesinde (Türk, 1990, s. 77) “yetersiz” anlamında kullanılmıştır. Sonra sırasıyla Bağdatlı Ahdî’nin Gülşen-i Şu‘arâ (Solmaz, 2018), Beyânî’nin Tezkiretü’ş-Şu‘arâ (Sungurhan, 2017a), Kınalızâde Hasan Çelebi’nin Tezkiretü’ş-Şu‘arâ (Sungurhan, 2017b), Latîfî'nin Tezkiretü’ş-Şu‘arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ (Canım, 2018), Mîrzâ-zâde Mehmed Sâlim Efendi’nin Tezkiretü’ş-Şu‘arâ (İnce, 2018), Mir’ât-ı Şi‘r (Kılcı, 2001), Esrâr Dede'nin Tezkire-i Şu‘arâ-yı Mevleviyye (Genç, 2018), Nuhbetü’l-Âsâr li-Zeyl-i Zübdeti’l-Eş‘âr (Abdulkadiroğlu, 1985), Bâğçe-i Safâ-endûz (Oğraş, 2018), Kâfile-i Şu‘arâ’da (Kutlar Oğuz, Koncu ve Çakır, 2017) tanıklanmaktadır. Seyyid Azim Şirvânî’nin Tezkiretü’ş-Şu‘arâ’sında ise “Bilindiği üzere Farsça gazeldeki tabiatı kusurlu imiş” (örnek 4) cümlesinde “kusurlu” anlamındadır.
Şâhidü’l-Müverrihîn (Oğraş, 1995), Ali Emîrî Efendi’nin Tezkire-i Şuʻarâ-yı Âmid (Kadıoğlu, 2018) ve son olarak Eslâf’ta Mânî mahlaslı bir şairin “Şairlerin hicranı vasfetmede aciz olduğunu söylerler. Şimdiye kadar hicranı kimse vasfedemedi.” (Aydemir ve Özer, 2019, s. 87) beytinde karşılaşılan kâsır teriminin “aciz” anlamıyla kullandığına şahit olunmaktadır.
Kâsır teriminin; Mecâlisü’n-Nefâ’is’te 1, Bağdatlı Ahdî’nin Gülşen-i Şu‘arâ’sında 2, Beyânî’nin Tezkiretü’ş-Şu‘arâ’sında 1, Kınalızâde Hasan Çelebi’nin Tezkiretü’ş-Şu‘arâ’sında 14, Tezkiretü’ş-Şu‘arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ’da 10, Mîrzâ-zâde Mehmed Sâlim Efendi’nin Tezkiretü’ş-Şu‘arâ’sında 1, Mir’ât-ı Şi‘r’de 2, Tezkire-i Şu‘arâ-yı Mevleviyye’de 2, Nuhbetü’l-Âsâr li-Zeyl-i Zübdeti’l-Eş‘âr’da 1, Bâğçe-i Safâ-Endûz’da 2, Kâfile-i Şu‘arâ’da 1, Seyyid Azim Şirvânî’nin Tezkiretü’ş-Şu‘arâ’sında 2, Şâhidü’l-Müverrihîn’de 5, Ali Emîrî Efendi’nin Tezkire-i Şuʻarâ-yı Âmid’inde 2 ve Eslâf’ta 1 olmak üzere toplamda 47 defa geçtiği tespit edilmiştir.
Örnek 1:
Sultân Murâd Han
Men ez-vasf-ı güftâr-ı şeh kâsırem
Be-medheş çe sân reh-bered hâtırem (Sungurhan, 2017b, s. 86).
Örnek 2:
‘Andelîbî-i Hâfız
Bu beyti dahi isgâ-yı kelâmda kâsır olan kulagı katı a‘nî Mevlânâ Zâtî hakkında anuñ letâyifindendür (Canım, 2018, s. 384).
Örnek 3:
Hayrî
Mevc-i deryâ pençesinden dâmen-i sâhil çıkar
Matlabından dest-i ehl-i feyz kâsırdır bütün (Kutlar Oğuz, Koncu ve Çakır, 2017, s. 303).
Örnek 4:
Nâbî
Ma‘lûm idi ki gâzel-i Fârisî’de tab‘ı kâsır imiş (Bayram, 2005, s. 269).
Örnek 5:
Hayâlî
… hâlâ şehrimize hâkim olan efendi nazar-ı kâsır-ı ehl-i zâhir üzre inkâr-ı meşâyihde musırr ve Mısırʼa gelmesi size ve ahbâblara muzırrdır… (Kadıoğlu, 2018, s. 361).
Abdulkadiroğlu, A. (hzl.) (1985). İsmail Beliğ-Nuhbetü’l-âsâr li-Zeyl-i Zübdeti’l-Eş‘âr. Ankara: Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Yayınları.
Aydemir, E. ve Özer, F. (hzl.) (2019). Faik Reşâd-Eslâf. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-242935/eslaf-faik-resad.html
Ayverdi, İ. (2011). Kubbealtı Lugatı Misalli Büyük Türkçe Sözlük C. II (H-N). İstanbul: Kubbealtı Yayınları.
Bayram, Ö. (hzl.) (2005). Seyyid Azim Şirvânî-Tezkiretü’ş-Şu‘arâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
Canım, R. (hzl.) (2018). Lâtîfî-Tezkiretü’ş-Şu‘arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ (Tenkitli Metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-216998/latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzama.html
Doğan, D. M. (2020). Osmanlıca Yazılışlı Doğan Büyük Türkçe Sözlük C. I (A-K). Ankara: Yazar Yayınları.
İnce, A. (hzl.) (2018). Mîrzâ-zâde Mehmed Sâlim Efendi-Tezkiretü’ş-Şu‘arâ (İnceleme-Metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-203805/mirza-zade-mehmed-salim-tezkiretu39s-su39ara.html
Kadıoğlu, İ. (hzl.) (2018). Ali Emîrî Efendi-Tezkire-i Şuʻarâ-yı Âmid. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-375473/ali-emiri-tezkire--i-suara--yi-amid.html
Kılcı, M. (hzl.) (2001). Enderunlu Mehmet Âkif-Mir’ât-ı Şi‘r. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Adana.
Kutlar Oğuz, F. S., Koncu, H. ve Çakır, M. (hzl.) (2017). Mehmed Tevfik-Kâfile-i Şu’arâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-196469/mehmed-tevfik-kafile-i-su39ara.html
Oğraş, R. (hzl.) (1995). Esad Mehmed Efendi’nin Hayatı, Edebî Kişiliği ve Şâhidü’l-Müverrihîn Adlı Eserinin Metni. Edirne: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78464/esad-mehmed-efendi---sahidul-muverrihin.html
Oğraş, R. (hzl.) (2018). Esad Mehmed Efendi-Bâğçe-i Safâ-endûz. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-212024/esad-mehmed-efendi-bagce-i-safa-enduz.html
Redhouse, J. W. (2001). A Turkish and English Lexicon: Shewing in English the Significations of the Turkish Terms. İstanbul: Çağrı Yayınları.
Solmaz, S. (hzl.) (2018). Ahdî ve Gülşen-i Şu‘arâsı (İnceleme-Metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-201251/ahdi-gulsen-i-suara.html
Sungurhan, A. (hzl.) (2017a). Beyânî-Tezkiretü’ş-Şu‘arâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194495/beyani-tezkiresi-tezkiretus-suara.html
Sungurhan, A. (hzl.) (2017b). Kınalızâde Hasan Çelebi-Tezkiretü’ş-Şu‘arâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194494/kinalizade-hasan-celebi-tezkiretus-s-uara.html
Şemseddin Sâmî. (2004). Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: Çağrı Yayınları.
Tietze, A. (2021). Tarihî ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugati C. 4 (K-L). (E. Yılmaz ve N. Demir, Edt., 2. bsk.). Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi Yayınları.
Tulum, M. (2023). Arapça ve Farsça’dan Osmanlı Türkçesi’ne Alıntılar Sözlüğü C. II. İstanbul: Ketebe Yayınları.
Türk, V. (hzl.) (1990). Nevâ‘î-Mecâlisü’n-Nefâ’is (Metin-İnceleme) C. I. (Yayımlanmamış doktora tezi). Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elâzığ.
