* Sözlüklerde “alan, kabul eden”, “olabilir, mümkün” ve “becerikli, yetenekli, mahir” şeklinde nakledilen; tezkirelerde yine “mümkün”, “yeterli ve yetenekli”, “önde ve ileride olan” anlamlarıyla kullanılan terim.
Türkçe Sözlük’te “olanaklı” (TDK [Türk Dil Kurumu], 2023, s. 1792) olarak anlamlandırılan Arapça asıllı bir sıfat olan kâbil, Kubbealtı Lugatı Misalli Büyük Türkçe Sözlük’te Arapça “kabul etmek”ten gelir ve “kabul eden, alan, alıcı”, “olabilir, mümkün [yanına geldiği kelimeye olabilir mânâsı katarak birçok kelime ve terim meydana getirmiştir]: ‘kâbil-i afv: bağışlanabilir’, ‘kâbil-i hitap: kendisiyle konuşulabilir’, ‘Kâbil-i inkisam: bölünebilir’…” (Ayverdi, 2011, s. 1517) şeklinde açıklanır. Kâbil sözcüğü için Osmanlıca Yazılışlı Doğan Büyük Türkçe Sözlük, “olabilir, mümkün”, “yatkın, istidatlı, müstaid” (Doğan, 2020, s. 1129); Türkçenin Alıntılar Sözlüğü, “olabilir, mümkün” (Karaağaç, 2015, s. 401); Arapça ve Farsça’dan Osmanlı Türkçesi’ne Alıntılar Sözlüğü ise “yeterliği/yeteneği olan (nesne/kimse)”, “olabilir, yapılabilir” (Tulum, 2023, s. 484) der.
Kâbil; Tarihî ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugati’nde “mümkünm” (Tietze, 2021, s. 36) diye açıklanır. Redhouse bu kelimeyi “alan, kabul eden, alıcı”, “yetenekli, zeki, akıllı, becerikli olan kişi”, “mümkün”, “becerikli, hassas” (2001, s. 1405) şeklinde açıklar. Müntahabât-ı Lügât-i Osmâniyye, “kabul edici ve mümkün olan ve önde, ileride olan, ileriki, ilerideki ve erte olan” (Toparlı, Eyövge Yılmaz ve Yılmaz, 2016, s. 202); Kâmûs-ı Türkî, “alan, kabul eden”, “müsteid, kabiliyet ve istidadı olan” (Sâmî, 2004, s. 1013); Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, “kabûl eden, kabûl edici”, “olan, olabilir” (Devellioğlu, 2013, s. 547) olarak nakleder.
Tezkirelerde bir şairin şairlik yönü ve onun şiir yazma istidadı belirtilirken kullanılan kâbil; “hüner”, “hünerli”, “mümkün/olabilir”, “önde ve ileride olan”, “yeterli ve yetenekli” anlamlarıyla terimleşmiştir.
Tezkirecilik geleneğinde şairlik yönüne ve şairin şiir nazmetme istidadına dikkat çekmede başvurulan kâbil teriminin şu bağlamlarda kullanıldığı tespit edilmiştir: “hüner”, “hünerli”, “mümkün/olabilir”, “önde ve ileride olan”, “yeterli ve yetenekli”.
Kâbil terimine ilk olarak Mecâlisü’n-Nefâ’is’te rastlanmaktadır: “tasavvuf ilminde durumu son derece önde ve ileridedir” (Türk, 1990, s. 76) cümlesinde “önde ve ileride olan” anlamındadır.
Sonra bu terim sırayla Bağdatlı Ahdî’nin Gülşen-i Şu‘arâ (Solmaz, 2018), Âşık Çelebi’nin Meşâ‘irü’ş-Şu‘arâ (Kılıç, 2018), Beyânî’nin Tezkiretü’ş-Şu‘arâ (Sungurhan, 2017a), Heşt-Bihişt (İpekten, Kut, İsen, Ayan ve Karabey, 2017), Kınalızâde Hasan Çelebi’nin Tezkiretü’ş-Şu‘arâ (Sungurhan, 2017b), Künhü’l-Ahbâr (İsen, 2017), Tezkiretü’ş-Şu‘arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ (Canım, 2018), Zübdetü’l-Eş‘âr (Kayabaşı, 1997) ve Teşrîfâtü’ş-Şu‘arâ’da (Yılmaz, 2019) bulunmaktadır.
Riyâzü’ş-Şu‘arâ’da Kâmî’den bahseden müellif, kâbil terimini “hoşa giden düzyazısı ve mahir olarak kabul edilen, gönül açan şiiri vardır” cümlesinde (Açıkgöz, 2017, s. 276) “mahir” anlamıyla kullanmıştır.
Kâbil yine sırasıyla Rızâ Tezkiresi (Zavotçu, 2017), Seyrek-zâde Mehmed Âsım’ın Zeyl-i Zübdetü'l-Eş‘âr (Coşkun, 2019), Mecma‘ü’l-Havâs (Kuşoğlu, 2012), Mîrzâ-zâde Mehmed Sâlim Efendi’nin Tezkiretü’ş-Şu‘arâ (İnce, 2018), Tezkire-i Silâhdâr-zâde (Öztürk, 2018), Mir’ât-ı Şi‘r (Kılcı, 2001), Nuhbetü’l-Âsâr li-Zeyl-i Zübdeti’l-Eş‘âr (Abdulkadiroğlu, 1985), Âdâb-ı Zürefâ (Erdem, 1994), Nuhbetü’l-Âsâr min Fevâ’idi’l-Eş‘âr (Çapan, 2005), Bâğçe-i Safâ-endûz (Oğraş, 2018), Fatîn Tezkiresi (Çiftçi, 2017), Gülbün-i Hânân (Gültekin, 2019), Gülzâr-ı İrfân (Güzel, 2023), Kâfile-i Şu‘arâ (Kutlar Oğuz, Koncu ve Çakır, 2017), Seyyid Azim Şirvânî’nin Tezkiretü’ş-Şu‘arâ (Bayram, 2005), Şâhidü’l-Müverrihîn (Oğraş, 1995), Tezkîre-i Şu‘arâ-yı Şefkat-i Bagdâdî (Kılıç, 2017), Şeyhülislam Ârif Hikmet Bey’in Tezkiretü’ş-Şu‘arâ (Çınarcı, 2019), Mecmû‘atü’t-Terâcim (Zübeyiroğlu, 1989), Ali Emîrî Efendi’nin Tezkire-i Şuʻarâ-yı Âmid (Kadıoğlu, 2018), Eslâf (Aydemir ve Özer, 2019), ‘Osmanlı Şa‘irleri’nde (Karateke, 2018) bulunmaktadır.
Son olarak kâbil terimine Mecma‘-ı Şu‘arâ ve Tezkire-i Üdebâ’da başvurulmuştur: “bu alanda hüneri kabul edilecek sözleri ve güzel tarihleri vardır” (Arslan, 2018, s. 44) cümlesinde “hüner” anlamında kullanılmıştır.
Kelime; Mecâlisü’n-Nefâ’is’te 3, Bağdatlı Ahdî’nin Gülşen-i Şu‘arâ’sında 20, Âşık Çelebi’nin Meşâ‘irü’ş-Şu‘arâ’sında 3, Beyânî’nin Tezkiretü’ş-Şu‘arâ’sında 4, Heşt-Bihişt’te 32, Kınalızâde Hasan Çelebi’nin Tezkiretü’ş-Şu‘arâ’sında 24, Künhü’l-Ahbâr’da 30, Tezkiretü’ş-Şu‘arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ’da 35, Zübdetü’l-Eş‘âr’da 2, Teşrîfâtü’ş-Şu‘arâ’da 1, Riyâzü’ş-Şu‘arâ’da 5, Rızâ Tezkiresi’nde 1, Zeyl-i Zübdetü'l-Eş‘âr’da 2, Mecma‘ü’l-Havâs’ta 2, Mîrzâ-zâde Mehmed Sâlim Efendi’nin Tezkiretü’ş-Şu‘arâ’sında 19, Tezkire-i Silâhdâr-zâde’de 4, Mir’ât-ı Şi‘r’de 1, Nuhbetü’l-Âsâr li-Zeyl-i Zübdeti’l-Eş‘âr’da 14, Âdâb-ı Zürefâ’da 3, Nuhbetü’l-Âsâr min Fevâ’idi’l-Eş‘âr’da 6, Bâğçe-i Safâ-Endûz’da 6, Fatîn Tezkiresi’nde 10, Gülbün-i Hânân’da 5, Gülzâr-ı İrfân’da 10, Kâfile-i Şu‘arâ’da 5, Seyyid Azim Şirvânî’nin Tezkiretü’ş-Şu‘arâ’sında 7, Şâhidü’l-Müverrihîn’de 7, Tezkîre-i Şu‘arâ-yı Şefkat-i Bagdâdî’de 4, Şeyhülislam Ârif Hikmet Bey’in Tezkiretü’ş-Şu‘arâ’sında 1, Mecmû‘atü’t-Terâcim’de 1, Ali Emîrî Efendi’nin Tezkire-i Şuʻarâ-yı Âmid’inde 20, Eslâf’ta 18, ‘Osmanlı Şa‘irleri’nde 2 ve Mecma‘-ı Şu‘arâ ve Tezkire-i Üdebâ’da ise 4 defa olmak üzere toplam 311 defa geçer.
Örnek 1:
Pârsî dile mâ‘il hoş-tab‘ kâbil yigitdür (İpekten vd., 2017, s. 171).
Örnek 2:
Ol hazretde olan beşâşet-i rûy ve talâkât-ı lisân ve sabâhat-ı vech ve ‘uzûbet-i beyân ve kelimât-ı rûz-merresinde olan hüsn ü halâvet ve ‘ibârât-ı fasîhasında olan lutf u melâhat letâfet-i rûy-ı mehveşân-ı pür-sabâhat gibi kâbil-i ta‘bîr ve mümkin-i takrîr ü rivâyet degüldür (Sungurhan, 2017b, s. 117).
Örnek 3:
Şâ‘ir-i kâbil nev-cevân u nev-heves ve şahâdet-i makâli kemâline ve lutf-ı tab‘ına besdür (Canım, 2018, s. 210).
Örnek 4:
‘Aşka kâbil dil mi yok şehr içre ya dil-ber mi yok
Mest yok meclisde bilmem mey mi yok sâgar mı yok (Kayabaşı, 1997, s. 622).
Örnek 5:
Vaslın dirîg iden olamaz kâbil-i hitâb
Mir’ât hâzır olmalı tûtî-zebân içün (Arslan, 2018, s. 72).
Abdulkadiroğlu, A. (hzl.) (1985). İsmail Beliğ-Nuhbetü’l-Âsâr li-Zeyl-i Zübdeti’l-Eş‘âr. Ankara: Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Yayınları.
Açıkgöz, N. (hzl.) (2017). Riyâzî Muhammed Efendi-Riyâzü’ş-Şu‘arâ (Tezkiretü’ş-Şu‘arâ). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-191371/riyazi-riyazus-suaratezkiretus-suara.html
Arslan, M. (hzl.) (2018). Mehmed Sirâceddîn-Mecma‘-ı Şu‘arâ ve Tezkire-i Üdebâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-208568/mehmed-siraceddin-mecma-i-suara-ve-tezkire-i-udeba.html
Aydemir, E. ve Özer, F. (hzl.) (2019). Faik Reşâd-Eslâf. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-242935/eslaf-faik-resad.html
Ayverdi, İ. (2011). Kubbealtı Lugatı Misalli Büyük Türkçe Sözlük. C. II (H-N). İstanbul: Kubbealtı Yayınları.
Bayram, Ö. (hzl.) (2005). Seyyid Azim Şirvânî-Tezkiretü’ş-Şu‘arâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
Canım, R. (hzl.) (2018). Lâtîfî-Tezkiretü’ş-Şu‘arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ (Tenkitli Metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-216998/latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzama.html
Coşkun, A. O. (hzl.) (2019). Seyrek-zâde Mehmet Âsım-Zeyl-i Zübdetü’l-Eş‘âr. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
Çapan, P. (hzl.) (2005). Mustafa Safâyî Efendi Tezkire-i Safâyî (Nuhbetü’l-Âsâr Min Fevâ’idi’l-Eş‘âr) İnceleme-Metin-İndeks. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
Çınarcı, M. N. (hzl.) (2019). Şeyhülislam Ârif Hikmet Bey-Tezkiretü’ş-Şu‘arâ (İnceleme-Metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-240610/seyhulislam-arif-hikmet-bey-tezkiresi.html
Çiftçi, Ö. (hzl.) (2017). Fatîn Dâvud-Hâtimetü’l-Eş‘âr (Fatîn Tezkiresi). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-195831/fatin-tezkiresi.html
Devellioğlu, F. (2013). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi Yayınları.
Doğan, D. M. (2020). Osmanlıca Yazılışlı Doğan Büyük Türkçe Sözlük. C. I (A-K). Ankara: Yazar Yayınları.
Erdem, S. (hzl.) (1994). Râmiz ve Âdâb-ı Zürefâ‘sı (İnceleme-Tenkidli Metin-İndeks-Sözlük). Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
Gültekin, İ. (hzl.) (2019). Halîm Girây-Gülbün-i Hânân (Kırım Tarihi). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
Güzel, B. (hzl.) (2023). Mehmed Fahreddin Bursavî ve Gülzâr-ı İrfân İsimli Biyografik Eseri (İnceleme-Metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-356517/gulzar-i-irfan-mehmed-fahreddin-bursavi.html
İnce, A. (hzl.) (2018). Mîrzâ-zâde Mehmed Sâlim Efendi-Tezkiretü’ş-Şu‘arâ (İnceleme-Metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-203805/mirza-zade-mehmed-salim-tezkiretu39s-su39ara.html
İpekten, H., Kut, İsen, M., G., Ayan, H. ve Karabey, T. (hzl.) (2017). Sehî Beg-Heşt-Bihişt. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78460/tezkireler.html
İsen, M. (hzl.) (2017). Künhü’l-Ahbâr’ın Tezkire Kısmı. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194288/kunhul-ahbarin-tezkire-kismi.html
Kadıoğlu, İ. (hzl.) (2018). Ali Emîrî Efendi-Tezkire-i Şuʻarâ-yı Âmid. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-375473/ali-emiri-tezkire--i-suara--yi-amid.html
Karaağaç, G. (2015). Türkçenin Alıntılar Sözlüğü. Ankara: Akçağ Yayınları.
Karateke, H. T. (hzl.) (2018). İşkodra Vilayeti-Osmanlı Şa‘irleri-Ali Emirî. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-204954/iskodra-vilayeti-osmanli-sairleri.html
Kayabaşı, B. (hzl.) (1997). Kâf-zâde Fâ’izî’nin Zübdetü’l-Eş‘ârı. (Yayımlanmamış doktora tezi). İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Malatya.
Kılcı, M. (hzl.) (2001). Enderunlu Mehmet Âkif-Mir’ât-ı Şi‘r. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Adana.
Kılıç, F. (hzl.) (2017). Şefkat-Tezkîre-i Şu‘arâ-yı Şefkat-i Bagdâdî. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194367/sefkat-tezkiresi-tezkire-i-suara-yi-sefkat-i-bagdadi.html
Kılıç, F. (hzl.) (2018). Âşık Çelebi-Meşâ‘irü’ş-Şu‘arâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-210485/asik-celebi-mesairus-suara.html
Kuşoğlu, M. O. (hzl.) (2012). Sâdıkî-i Kitâbdâr’ın Mecma‘ü’l-Havâs Adlı Eseri (İnceleme-Metin-Dizin). (Yayımlanmamış doktora tezi). Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul.
Kutlar Oğuz, F. S., Koncu, H. ve Çakır, M. (hzl.) (2017). Mehmed Tevfik-Kâfile-i Şu’arâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-196469/mehmed-tevfik-kafile-i-su39ara.html
Oğraş, R. (hzl.) (1995). Esad Mehmed Efendi’nin Hayatı, Edebî Kişiliği ve Şâhidü’l-Müverrihîn Adlı Eserinin Metni. Edirne: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78464/esad-mehmed-efendi---sahidul-muverrihin.html
Oğraş, R. (hzl.) (2018). Esad Mehmed Efendi-Bâğçe-i Safâ-endûz. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-212024/esad-mehmed-efendi-bagce-i-safa-enduz.html
Öztürk, F. (hzl.) (2018). Silâhdâr-zâde Mehmed Emîn-Tezkire-i Silâhdâr-zâde. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-209345/tezkire-i-silahdar-zade.html
Redhouse, J. W. (2001). A Turkish and English Lexicon: Shewing in English the Significations of the Turkish Terms. İstanbul: Çağrı Yayınları.
Solmaz, S. (hzl.) (2018). Ahdî ve Gülşen-i Şu‘arâsı (İnceleme-Metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-201251/ahdi-gulsen-i-suara.html
Sungurhan, A. (hzl.) (2017a). Beyânî-Tezkiretü’ş-Şu‘arâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194495/beyani-tezkiresi-tezkiretus-suara.html
Sungurhan, A. (hzl.) (2017b). Kınalızâde Hasan Çelebi-Tezkiretü’ş-Şu‘arâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194494/kinalizade-hasan-celebi-tezkiretus-s-uara.html
Şemseddin Sâmî. (2004). Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: Çağrı Yayınları.
Tietze, A. (2021). Tarihî ve etimolojik Türkiye Türkçesi Lugati. C. 4 (K-L). (E. Yılmaz ve N. Demir, Edt., 2. bsk.). Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi Yayınları.
Toparlı, R., Eyövge Yılmaz, B. ve Yılmaz, Y. (hzl.) (2016). Müntahabât-ı Lügât-i Osmâniyye-James. W. Redhouse. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Tulum, M. (2023). Arapça ve Farsça’dan Osmanlı Türkçesi’ne Alıntılar Sözlüğü C. II (ی-ا). İstanbul: Ketebe Yayınları.
Türk Dil Kurumu. (2023). Türkçe Sözlük. C. II (K-Z). (M. Argunşah, Edt., 12. bsk.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Türk, V. (hzl.) (1990). Nevâ‘î-Mecâlisü’n-Nefâ’is (Metin-İnceleme) C. I. (Yayımlanmamış doktora tezi). Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elâzığ.
Yılmaz, K. (hzl.) (2019). Güftî-Teşrîfâtü’ş-Şu‘arâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-247200/gufti-tesrifatus-suara.html
Zavotçu, G. (hzl.) (2017). Rızâ Tezkiresi. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-219133/riza-tezkiresi.html
Zübeyiroğlu, R. (hzl.) (1989). Mecmû‘atü’t-Terâcim-Mehmed Tevfik Efendi. (Yayımlanmamış doktoraz tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
