Hünerver, hüner-ver, hünerverân, hüner-mend, hüner-pîşe
* Şiir başta olmak üzere ilim, sanat ve çeşitli mesleklerde bilgi, maharet ve ustalığıyla temayüz etmiş, ehliyet sahibi kimseler için tezkirelerde yaygın olarak kullanılan övgü terimi.
Farsça hüner ile Farsçada “sahip olan, taşıyan” anlamındaki -ver ekinden oluşan hünerver kelimesi “hüner sahibi, maharetli, sanatkâr, becerikli kimse” anlamına gelmektedir. Çoğulu olan hünerverân ise “hünerli, marifet sahibi kimseler” demektir (Devellioğlu, 2012, s. 448). Şemseddin Sâmî, hüner kelimesini “bilme, biliş, marifet, ustalık”; hünerver ise “hüner, marifet, maharet ve hazâkat sahibi kimse” şeklinde açıklamaktadır (Şemseddin Sâmî, 2012, s. 1172). Tulum'a göre hüner; “bir konuda düşünce gücü ve kararlılıkla çalışarak elde edilen bilgi, beceri, ustalık, yetkinlik ve sanat” anlamlarını taşımaktadır (Tulum, 2023, C. II, s. 770). Redhouse ise kelimeye “beceri, maharet, ustalık, sanat, yetenek, meziyet, liyakat, başarı ve bir ustalık eseri” anlamlarını vermektedir (Redhouse, 1996, s. 2172). Hüner-mend ve hüner-pişe de aynı anlamda kullanılmaktadır.
Tezkirelerde hünerver ve çoğul şekliyle hünerverân; herhangi bir sahada üstün bilgi, maharet ve ustalık sahibi olan kimseleri nitelemek amacıyla kullanılan bir terimdir. Her ne kadar daha çok şairler için kullanılsa da terim yalnızca şiir söyleme kudretini ifade etmez. Aruz ve kafiye bilgisi, inşâ, hat, musiki, muhasebe, devlet hizmeti, askerlik, denizcilik ve çeşitli sanat dallarında yetkinlik gösteren kişiler için de kullanılmaktadır. Bu yönüyle hünerver, kişinin belirli bir alandaki ehliyetini ve mesleki yetkinliğini ifade eden genel bir övgü sıfatı niteliğindedir.
Tezkirelerde hünerver terimi, şahsın sahip olduğu bilgi, beceri ve mesleki yeterliliği öne çıkarmak amacıyla kullanılan önemli niteleme ifadelerinden biridir. Terim, çoğu zaman tek başına kullanılmakla birlikte mâhir, hûb, kâdir, suhan-perver, ehl-i hüner gibi övgü bildiren kelimelerle birlikte yer alarak kişinin üstün vasıflarını pekiştirmektedir.
Şair biyografilerinde özellikle şiir, aruz ve kafiye ilmindeki ustalığı belirtmek için tercih edilmektedir. Nitekim Ahdî, Surûrî Efendi'den bahsederken onun “fünûn-ı arûz ü kâfiye bilmede hünerver” olduğunu söyleyerek şiir tekniğindeki yetkinliğini vurgulamıştır (Solmaz, 2018, s. 72). Aynı müellif, Şerhî için “üslûb-ı muhâsebede hünerver” ifadesini kullanarak muhasebe ilmindeki maharetini ön plana çıkarmaktadır (Solmaz, 2018, s. 192). Benzer şekilde Kâtibî Efendi için denizcilikle ilgili geçen “levend-i hünerver” tamlaması, savaş ve denizcilik alanında maharet sahibi askerleri ifade etmektedir (Solmaz, 2018, s. 255).
Terimin çoğul şekli olan hünerverân ise belirli bir sanat veya ilim çevresini ifade etmek için kullanılmaktadır. Özellikle şairler, edipler ve sanatkârlar topluluğu bu adla anılmıştır. Örneğin Tezkire-i Şu'arâ-yı Âmid’in mukaddimesinde müellif eserini “Diyârbekir şehri şu'arâsına ve bu meyândaki sâ'ir hünerverâna” tahsis ettiğini söyleyerek hünerverân kelimesini doğrudan sanat ve edebiyat çevresi anlamında kullanmaktadır (Kadıoğlu, 2018, s. 22). Aynı şekilde Meşâ’irü’ş-Şu‘arâ’da geçen “mürebbî-i hünerver” ifadesi sanatkârları ve yetenekli kimseleri himaye eden devlet adamlarını anlatırken (Kılıç, 2018, s. 573); “hâfıza-i hünerverân-ı devrân” tamlaması ise dönemin sanat ve edebiyat erbabını ifade etmektedir (İnce, 2018, s. 133).
Bu örnekler, hünerver teriminin yalnızca şiir söyleme kudretini değil, bir kişinin herhangi bir ilim, sanat veya meslekte ulaştığı ustalık seviyesini gösteren genel bir takdir ve övgü ifadesi olarak kullanıldığını göstermektedir.
Terim, Latîfî'nin Tezkiretü'ş-Şu'arâ'sında 4, Âşık Çelebi'nin Meşâ'irü'ş-Şu'arâ'sında 7, Gelibolulu Âlî'nin Künhü'l-Ahbâr'ında 13, Ahdî'nin Gülşen-i Şu'arâ'sında 5, Kınalızâde Hasan Çelebi Tezkiresi'nde 30, Silkü'l-Le'âl-i Âl-i Osmân'da 3, Tezkire-i Şu'arâ-yı Âmid'de 4, Eslâf'ta 3, Mir'ât-ı Şi'r'de 2, Tezkire-i Şu'arâ-yı Mevleviyye'de 1, Fâ'izî'nin Zübdetü'l-Eş'âr'ında 1, Tezkire-i Mucîb'de 1, Kâfile-i Şu'arâ'da 4, Mehmed Sirâceddîn'in Mecma'-i Şu'arâ ve Tezkire-i Üdebâ'sında 2, Âdâb-ı Zurafâ'da 18, Sâlim Efendi'nin Tezkiretü'ş-Şu'arâ'sında 21, Riyâzî Tezkiresi'nde 5, Rızâ Tezkiresi'nde 2 ve Mustafa Safâyî Efendi'nin Tezkire-i Safâyî'sinde 7 kez geçmektedir.
Örnek 1:
Ve sanâyiʿ-i şiʿrde maʿlûmât-ı pâk birle kavaʿid-güster ve fünûn-ı ʿarûz ü kâfiye bilmede hünerver ve üç zebân ile nazma kâdir ve her birinde hûb ü mâhirdür (Solmaz, 2018, s. 72).
Örnek 2:
Ve fünûn-ı ʿarûz ü kâfiye bilmede hünerver ve üç zebân ile nazma kâdir ve her birinde hûb ü mâhirdür (Solmaz, 2018, s. 72).
Örnek 3:
Ol zemânuñ vüzerâsı ehl-i perver ve mürebbî-i hünerver olurmış (Kılıç, 2018, s. 573).
Örnek 4:
Ve cemî‘-i evzâ‘ u etvârı hande-âver bir şahs-ı hüner-ver idi (Arslan, 2018, s. 92).
Örnek 5:
Latîfeleri meşhûr-ı cihân ve mestûr-ı suhuf-ı hâfıza-i hünerverân-ı devrân şâ‘ir-i fenn-âzmâ-yı cihân zât-ı ma‘ârif-mersûm (İnce, 2018, s. 133).
Açıkgöz, N. (hzl.) (2017). Riyâzî Muhammed Efendi Tezkiretü’ş-Şu’arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-191371/riyazi-riyazus-suaratezkiretus-suara.html
Altun K. (2018). Tezkire-i Mucîb (İnceleme-Tenkidli Metin-Dizin-Sözlük). Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
Arslan, M. (2018). Mehmed Sirâceddîn, Mecma‘-i Şu‘arâ ve Tezkire-i Üdebâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
Aydemir, E., & Özer, F. (2019). Fâik Reşâd-Eslâf. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
Ayverdi, İ. Asırlar Boyu Tarihi Seyri İçinde Misalli Büyük Türkçe Sözlük. İstanbul: Kubbealtı, 2010
Canım, R. (2018). Latîfî-Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-216998/latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzama.html
Çapan, P. (2005). Mustafa Safâyî Efendi Tezkire-i Safâyî: Nuhbetü'l-Âsâr Min Fevâ'idi'l-Eş'âr İnceleme-Metin-İndeks. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
Çiftçi, Ö. (2017). Fatîn Davud, Fatîn Tezkiresi (Hâtimetü’l-Eşâr). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
Devellioğlu, F. (2013). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi.
Erdem, S. (1994). Râmiz ve Âdâb-ı Zurafâ’sı (İnceleme-Tenkidli Metin-İndeks-Sözlük. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
Genç, İ. (2018). Esrâr Dede Tezkire-i Şuʿarâ-yı Mevleviyye (İnceleme-Metin). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-206275/tezkire-i-suara-yi-mevleviyye.html
İnan, G. (2021). Ahmed Hasîb Efendi, Silkü’l-le’âl-i Âl-i Osmân Manzum Osmanlı Tarihi (1299-1481). C. 2 İstanbul: Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
İnce, A. (2018). Mîrzâ-zâde Mehmed Sâlim Efendi Tezkiretü’ş-Şu‘arâ (inceleme-metin). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-203805/mirza-zade-mehmed-salim-tezkiretu39s-su39ara.html
İpekten, H., Kut, G., İsen, M., Ayan, H., & Karabey, T. (2017). Sehî Beg Heşt Bihişt. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78460/tezkireler.html
İsen, M. (hzl.) (1994). Gelibolulu Mustafa Âlî, Künhü’l-ahbâr’ın Tezkire Kısmı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194288/kunhul-ahbarin-tezkire-kismi.html
Kadıoğlu, İ. (hzl.) (2018). Ali Emîrî Efendi Tezkire-i Şu’arâ-yı Âmid. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-375473/ali-emiri-tezkire--i-suara--yi-amid.html
Kaplan, F. (2018). Latîfî Tezkiresi'nde Edebî Eleştiri Terimleri ve Edebiyat Eleştisi. Muğla: Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi.
Kayabaşı, B. (1997). Kâfzâde Fâ’izî’nin Zübdetü’l-Eş’âr’ı. Malatya: İnönü Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi.
Kılcı, M. (2001). Enderunlu Mehmet Âkif Mir’ât-ı Şi’r. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
Kılıç, F. (hzl.) (2018). Âşık Çelebi Meşâ’irü’ş-Şu‘arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-210485/asik-celebi-mesairus-suara.html
Kuşoğlu, M. O. (2012). Sâdıkî-i Kitâbdâr'ın "Mecma'ü'l-Havâs" Adlı Eseri (İnceleme-Metin-Dizin). İstanbul: Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi.
Kutlar Oğuz, F., Koncu, H. & Çakır, M. (2017). Mehmed Tevfik, Kâfile-i Şuʿarâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
Parlatır, İ. ( 2006). Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Yargı Yayınları.
Redhouse, James W. (1996). A Turkish and English Lexicon Shewing in English the Significations of the Turkish Terms. Beyrut: Librairie du Liban.
Solmaz, S. (2018). Ahdî ve Gülşen-i Şuʿarâ’sı (İnceleme - Metin). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
Sungurhan, A. (2017). Kınalızâde Hasan Çelebı̇ Tezkı̇retü’ş-Şu’arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194494/kinalizade-hasan-celebi-tezkiretus-s-uara.html
Şemseddin Sâmî. (2012). Osmanlıca Türkçe Ansiklopedik Lûgat Kâmûs-ı Türkî. (Hzl. Raşit Gündoğdu, Niyazi Adıgüzel, Ebul Faruk Önal). İdeal Kültür Yayıncılık.
Tulum, M. (2023). Arapça ve Farsça’dan Osmanlı Türkçesi’ne Alıntılar Sözlüğü II. Ketebe Yayınları.
Zavotçu, G. (2017) Rızâ Tezkiresi. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-219133/riza-tezkiresi.html
