fâzıl, edîb-i fâzıl, şâir-i fâzıl, fâzıl-ı nükte-bîn, fâzıl-ı muhakkik, fâzıl-ı nüktedân, fâzıl-ı kesîrü’t-tahrîr, fâzıl-ı belâgat-şi‘âr, nükte-gûy-ı fâzıl, müʾellif-i fâzıl, mütercim-i fâzıl, fâzıl-ı müdakkik
* Fazıl kelimesi, tezkirelerde edebî açıdan sözü güzel söyleme olgunluğuna erişmiş kimse anlamında kullanılan bir terimdir.
Fazıl kelimesi sözlüklerde “fazîlet sahibi, hüsnü ahlâk ve hasenâtla muttasıf, ilim ve irfânla emsâline teveffuk etmiş, ehl-i kemâlden; fazîlet ehli, meziyetli, mükemmel, fâik, mütefavvık; fazl ile muttasıf, merd-i fâzıl, zevce-i fâzıl; meziyet, kerem, âtıfet, ilim, marifet cihetiyle artığı bulunan; fazîlet ve kemâl ehli olan adam; ilim ve fazl sâhibi, âlim, mütefennin, üstün” (Şemseddin Sâmî, 1901, s. 978; Ahmed Vefik, 1306, s. 1255; Muallim Nâcî, 1308, s. 558; Mehmed Salahî, 1322, s. 177; Hüseyin Remzî, 1305, s. 31; Kestelli ve Bedreddin, 1928, s. 548; Mütercim Âsım, 2009, s. 95; Ekinci, 2018, s. 147) anlamlarında geçmektedir.
Kelime farklı anlamlara gelebilecek şekilde kullanılabilmektedir. Fazıl esasen, manen kemalata erişmiş olma anlamını vermektedir. Ancak tezkirelerde edebî anlamda şairin güzel söz söyleme olgunluğuna erişmesi manasında kullanılmaktadır.
Fazıl kelimesi tezkirelerde isimlerle birlikte kullanılarak bazı şairlerin edebî özelliklerini belirtmektedir. Kemalata erişmiş olma anlamında hemen hemen bütün tezkirelerde geçmektedir. Şairlerin edebî şahsiyetlerini yansıtma bağlamında ilk defa Latîfî Tezkiresi’nde kullanıldığı görülmektedir (Canım, 2018, s. 167). Burada fazıl kelimesi nükteli söz söylemede yetenekli olma anlamındadır. Bu anlam Hâtimetü’l-Eşâr’da da iki kez belirtilmektedir (Çiftçi, 2017, s. 157/261). Terâcim-i Ulemâ-yı Dağıstan’da fazıl kelimesi edibin ediplik gücüne (Orazayev ve Durmuş, 2017, s. 31); Hâtimetü’l-Eşâr’da şairin şairlik yeteneğine (Çiftçi, 2017, s. 84); Mîrzâ-zâde Mehmed Sâlim Efendi’nin Tezkiretü’ş-şuarâ’sında şairin çok eser vermesine (İnce, 2018, s. 110); Eslâf’ta müellif ve mütercimin niteliğine (Aydemir ve Özer, 2019, s. 63) vurgu yapılmaktadır.
Fazıl kelimesi tezkirelerde çok kullanılan kelimelerden biridir.
Örnek 1:
Fazıl ve fenni şiirde kamil ehliyet ile maruf ve kemali marifetle mevsuf hayli selameti tab ve istikameti zihni var nazik kimsedir ve bu ebyat anın eşarındadır (İpekten vd., 2017, s. 29).
Örnek 2:
Mûmâileyh üstâd-ı kâmil bir şâir-i fâzıl olup bir kıt‘a Dîvânı dahi vardır (Çiftçi, 2017, s. 84).
Örnek 3:
Ammâ şimdi bir nükte-gûy-ı fâżıl biñ faṣl u bâb nükât u bezle ḫiṭâb-ı siḥr-intisâb ile yüz cild kitâb itse aʿyân-ı zamândan biri semʿ-i ilṭifât ile istimâʿ itmez ve muḳâbelesinde iḥsân u istiḥsân lâzım gele diyü saġırlıġa urup işitmez (Canım, 2018, s. 167).
Örnek 4:
Şu beyt ol fâzıl-ı belâgat-şi‘ârıñ cümle-i güftârındandır (Arslan, 2018, s. 84).
Ahmed Vefik Paşa. (1306). Lehçe-i Osmânî. https://www.osmanlicasozlukler.com/lehceiosmani/tafsil-454922-vu2.html
Arslan, M. (hzl.) (2018). Mehmed Sirâceddin- Mecmâ’-ı Şu’arâ ve Tezkire-i Üdebâ. Ankara: T. C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-208568/mehmed-siraceddin-mecma-i-suara-ve-tezkire-i-udeba.html
Aydemir, E., ve Özer, F. (hzl.) (2019). Faik Reşâd -Eslâf. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-242935/eslaf-faik-resad.html
Babacan, İ. (hzl.) (2010). Tezkire-i Mecâlis-i Şu’arâ-yı Rum-Garîbî Tezkiresi. Ankara: Vizyon Yayınları.
Canım, R. (hzl.) (2018). Latîfî-Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-216998/latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzama.html
Çiftçi, Ö. (hzl.) (2017). Fatîn Tezkiresi (Hâtimetü’l-Eşâr). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-195831/fatin-tezkiresi.html
Ekinci, E. B. (2018). Dinî Lügat-İzahlı Misalli Metinlerle. İstanbul: Arı Sanat Yayınevi.
Güzel, B. (hzl.) (2023). Gülzâr-ı İrfân. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-356517/gulzar-i-irfan-mehmed-fahreddin-bursavi.html
Hüseyin Remzî. (1305) Lugat-ı Remzî. https://www.osmanlicasozlukler.com/lugatiremzi/tafsil-129890-s73.html
İnce, A. (hzl.) (2018). Mı̂rzâ-zâde Mehmed Sâlı̇m Efendı̇ Tezkı̇retü’ş-şu‘arâ (İnceleme-Metin). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-203805/mirza-zade-mehmed-salim-tezkiretu39s-su39ara.html
İpekten, H., Kut, G., İsen, M., Ayan, H., ve Karabey, T. (hzl.) (2017). Heşt Bihişt. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78460/tezkireler.html
Kestelli, R. N. & Hasan Bedreddin. (1928). Resimli Türkçe Kâmûs. İstanbul: Ahmed Kâmil Matbaası.
Mehmed Salahî. (1322). Kâmûs-ı Osmânî. https://www.osmanlicasozlukler.com/kamusiosmani/tafsil-35050-bm7.html
Muallim Nâcî. (1308). Lugat-ı Nâcî. https://www.osmanlicasozlukler.com/lugatinaci/tafsil-80953-ri8.html
Mütercim Âsım Efendi. (2009). Burhân-ı Katı. İstanbul: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Orazayev, H. & Durmuş, T. I. (hzl.) (2017). Terâcim-i Ulemâ-yı Dağıstan. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
Şemseddin Sâmî. (1901). Kâmûs-ı Türkî. https://www.osmanlicasozlukler.com/kamusiturki/tafsil-294140-c72.html
