pür-ma'rifet, pür-ma‘ârif, her-ma‘ârif
* Farsça “pür” kelimesi ile Arapça “ma‘rifet” kelimesinin birleşmesiyle oluşmuş, tezkirelerde; “marifet ve hünerle dolu” anlamında kullanılan terim.
“Pür-ma'rifet”, Farsça “dolu, çok, çok fazla, ziyâde, sahip, malik” (Devellioğlu, 2012, s. 1016); dolu, memlu (Toparlı, vd., 2011, s. 390) anlamındaki “pür-” kelimesi ile Arapça “bir şeyi tefekkür ederek ve etkisinin veya sonucunun üzerinde düşünerek idrak etmek” (Türker, 2010, s. 998); “bilmek; bilgi, dâniş, maharet, üstatlık, ilim ve fen, hüner ve san‘atla yapılmış bir usül ve tertip, fikir ve himmet ile tahsil olunan ilim, herkesin yapamadığı ustalık" (Sami, 1996, s. 1373); “her şeyde görülmeyen hususiyet, ustalıkla yapılmış olan şey, bilme, biliş, vasıta, aracı, ikinci el” (Devellioğlu, 2012, s. 671) manalarına gelen “ma‘rifet” kelimelerinin birleşmesiyle oluşturulmuş bir sıfattır. Birleşik hâliyle kelime, ”çok marifetli, marifeti bol, bilgi ve birikimi fazla olan" anlamına gelmektedir.
Farsça “dolu” manasındaki “pür” kelimesi ile Arapça “bilmek; bilgi, dâniş, maharet, üstatlık, ilim ve fen, hüner ve san‘atla yapılmış bir usül ve tertip, ustalık ” gibi manaları ifade eden “ma‘rifet” kelimesinin birleşmesiyle oluşturulan “pür-ma‘rifet”; tezkirelerde bir şairin oldukça bilgili ve hünerli olduğunu vurgulamak maksadıyla kullanılan bir terimdir.
Tezkirelerde çok bilgili ve hünerli manasında kullanılan bu terime ilk olarak Sehi Tezkiresi’nde rastlanmaktadır. Birçok tezkirede kullanılan bu terim, şairleri övmek ve şairlerin ilmî manadaki derinliklerini ve şairlikteki hüner ve kabiliyetlerini vurgulamak amaçlı kullanılmıştır. Bir şairin ve onun şiirinin bilgi, hikmet, belagat, hikmet, kemâl ve ilimle dolu olduğunu belirtmek için bu terimin tezkire müellifleri tarafından kullanıldığını söylemek mümkündür. Latifi, bu terimle nitelendirdiği şairin özellikle manevi yöndeki üstünlüğüne vurgu yapmaktadır. Tezkirelerdeki kullanımların geneli dikkate alındığında bu terimin maddi ve manevi yönlerden ilim, hikmet, kemal ve yetenek sahibi kişiler için kullanıldığı görülür.
Tezkirelerde bu terim ilk olarak 16. yüzyıl tezkirelerinden Sehi Bey Tezkiresi’nde 2 kere, Garîbî Tezkiresi’nde 1 kere, Latifi Tezkiresi’nde 5 kere, Kınalızade Hasan Çelebi Tezkiresi’nde 4 kere, Meşâirü’ş-Şu’arâ’da 2 kere, Gülşen-i Şuarâ’da 2 kere, Beyânî Tezkiresi’nde 1 kere, 17. yüzyıl tezkirelerinden Rıza Tezkiresi’nde 9 kere, 18. yy. tezkirelerinden Salim Tezkiresi’nde “her-ma’rifet” şekliyle ve 1 kere, Safayi Tezkiresi’nde 11 kere, Adâb-ı Zürefâ’da 2 kere, Tezkire-i Mucib’de “pür-maârif” şekliyle 1 kere, Mirza-zâde Mehmed Salim Tezkiresi’nde 9 kere “pür-maârif”; 35 kere de “pür-ma’rifet” şekliyle, 19. Yüzyıl tezkirelerinden Kafile-yi Şuarâ’da 1 kere “pür-maârif” 1 kere de “pür-ma’rifet” şekliyle, Gülzar-ı İrfan’da 2 kere, Fatin Tezkiresi’ nde 1 kere “pür-maârif” şekliyle, 20. Yüzyıl tezkirelerinden Mecma‘-ı Şu‘arâ ve Tezkire-i Üdebâ’da 2 kere, Netâyicü’l-Ezhâr’da 1 kere ve Eslaf’ta 1 kere geçmektedir.
Örnek 1 :
Mevlânâ Sürurî: Fazl u kemâl ile ârâste ve ma‘ârif ü fezâyil ile pîrâste üslûb-ı şi‘rü fenn-i ma‘ânî vü bedî‘ ü beyânı bilmekde bî-nazîr ve cemî‘1 -i umûrda fikr-i sâyib ile Müşterî-tedbîr pür-ma‘rifet ü nîk-haslet güşâde-dil kişidür (İpekten vd., 2017, s. 64).
Örnek 2:
Temerrüd ʿAlî Paşa: Hadd-ı zâtında tarîk-ı ʿulûmda maʿârifle pür-maʿrifet ve meydân-ı şeceʿâtde ʿâlî sıfat zebân-ı Fârisî’de bî-nazîr ve Şâh-nâme ile tevârih-i selâtin-i mâżî bilmede geregi gibi dilîr kütüb-i şürût-ı fıkıhda mütâlaʿası dil-pezîr ve mü’ellif-i tezkîre hıdmet-i şerîflerinde müddet-i medîd olmışdur (Solmaz, 2018, s. 50).
Örnek 3:
Âşık Paşa: Evliyâullâhdan ‘âşık u ‘ârif ve envâ’-ı ‘irfânla pür-ma’ârif kimesne idi (Canım, 2018, s. 78).
Örnek 4:
Emânî-i Sânî: Dânişmend iken semt-i kitâbete sülûk idüp pür-ma’rifetle ve pür-gûy şâ’irdür (Sungurhan, 2017, s. 28).
Örnek 5:
Âftâbî: Nefise-tab' ve gökçek-fehm rûşen-cemâl ve pâk-âyine mevzüne ve hattâte ve pür-ma'rifet hâtun imiş (Babacan, 2010, s. 83).
Örnek 6:
Ârifî: … Pâk-tabî‘at, pür-ma‘rifet, pest-kâmet, bülend-âvâz, latîfe-erdâz, u‘cûbehey’et,nev‘i şahsına münhasır ezkiyâ-yı rûzgârdan bir şâ‘ir idi. Nâzük eş‘ârı, bâlâ kasâ’idi, vâfir âsârı vardır (Arslan, 2018, s. 62-63).
Altun, K. (hzl.) (1997). Tezkire-i Mucib (İnceleme-Tenkidli Metin-Dizin-Sözlük). Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
Arslan M. (hzl.) (2018). Mehmed Sirâceddîn-Mecma‘-ı Şu‘arâ ve Tezkire-i Üdebâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-208568/mehmed-siraceddin-mecma-i-suara-ve-tezkire-i-udeba.html
Aydemir, E. ve Özer, F. (hzl.) (2019). Faik Reşâd-Eslâf. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-242935/eslaf-faik-resad.html
Canım, R. (hzl.) (2000). Latîfî-Tezkiretü’ş-şu‘arâ ve Tabsıratü’n-nuzamâ (İnceleme-Metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-216998/latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzama.html
Çapan, P. (hzl.) (2005). Tezkire-i Safayi (Nuhbetü’l-asar min Feva’idi’l-eş’ar): İnceleme-Metin-İndeks. Ankara: Türk Tarih Kurum Yayınları.
Çiftçi, Ö. (hzl.) (2017). Fatîn Davud-Hâtimetü’l-eş‘âr (Fatîn Tezkiresi). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-195831/fatin-tezkiresi.html
Devellioğlu, F. (2012). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat. Ankara: Aydın Kitabevi.
Erdem, S. (hzl.) (1994). Râmiz ve Âdâb-ı Zurafâ'sı İnceleme-Tenkidli Metin-İndeks-Sözlük. Ankara: AKM Yay.
Güzel, B. (hzl.) (2023). Mehmed Fahreddin Bursavî ve Gülzâr-ı İrfân İsimli Biyografik Eseri (İnceleme-Metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-356517/gulzar-i-irfan-mehmed-fahreddin-bursavi.html
İnce, A. (hzl.) (2018). Mîrzâ-zâde Mehmed Sâlim Efendi- Tezkiretü’ş-şuarâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/57124,mirza-zade-mehmed-salim-tezkiretu39s-su39arapdf.pdf?0
İpekten, H., Kut, G., İsen, M., Ayan, H., & Karabey, T. (hzl.) (2017). Sehî Beg-Heşt Bihişt. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü.
Kaplan, F. (2018). Latîfî Tezkiresinde Edebî Eleştiri Terimleri ve Edebiyat Eleştirisi. (Yayımlanmamış doktora tezi). Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi.
Kılıç, F. (hzl.) (2018). Âşık Çelebi-Meşâirü’ş-şu‘arâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59036,asik-celebi-mesairus-suarapdf.pdf?0
Kutlar Oğuz, F. S., Koncu, H. ve Çakır, M. (hzl.) (2017). Mehmed Tevfik-Kâfile-i Şu’arâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-196469/mehmed-tevfik-kafile-i-su39ara.html
Sâmî, Ş. (1996). Kâmûs-ı Türkî. Ankara: Çağrı Yayınları.
Solmaz, S. (hzl.) (2018). Ahdı̂ ve Gülşen-ı̇ Şuʿarâ’sı (İnceleme-Metin). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-201251/ahdi-gulsen-i-suara.html
Sungurhan, A. (hzl.) (2017a). Beyânî-Tezkiretü’ş-şu‘arâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194495/beyani-tezkiresi-tezkiretus-suara.html
Sungurhan A. (hzl.) (2017b). Kınalızade Hasan Çelebi Tezkiretü’ş-şu‘arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194494/kinalizade-hasan-celebi-tezkiretus-s-uara.html
Toparlı, R., Aksu, B. T., Kanoğlu C. S., Türkmen, S. (hzl.) (2011). Resimli Türkçe Kamus - Raif Necdet Kestelli. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Türker, T. (çev.) (2010). Râğıb el-İsfahani - Müfredât Kur'an Kavramları Sözlüğü. İstanbul: Pınar Yayınları.
Zavotçu, G. (hzl.) (2017). Rıza Tezkiresi. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-219133/riza-tezkiresi.html
