pâk-asl, pâk-bâz, pâk-dâmen, pâkîze dâmen, pâk-dil, pâk-fıtrat, pâk-nejat, pâk-neseb, pâk-sirişt, pâk-tıynet
* Farsça “pâk” ile Arapça “meşreb” kelimelerinin birleşmesinden oluşan ve tezkirelerde şair ve yazarları nitelemek için “meşrebi temiz olan, iyi huylu” anlamlarında kullanılan terim.
“Pâk-meşreb”, Farsça bir sıfat olan “pâk” ile Arapça bir isim olan “meşreb” kelimelerinin birleşmesinden meydana gelmiş olan birleşik bir sıfattır. Sözlüklerde “pâk”, “temiz, hâlis, asil, necîb, saf, katışıksız, tahir, mutahhar, lekesiz, arı, tamamen, tümüyle, hepten, iyice” (Ferheng-i Fârisî , 1371, s. 666; Kâmûs-ı Türkî’, 1996, s. 345; Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugatı, 2016, c. 6, s. 269; Farsça-Türkçe Sözlük, 2000, s. 234; Lugat-ı Nâcî, 1308, s. 185 ; Lehçe-i Osmânî, 1306, s. 985; Kâmûs-ı Osmânî, 1322, s. 292; Lugat-ı Remzî, 1305, s. 201; Lugat-ı Cûdî, 1332, s. 215; Burhân-ı Katı, 2009, s. 575); mecazen “mübarek, mukaddes, kusursuz, hilesiz, günahsız, namuslu, dürüst, doğru” (Ferheng-i Beyân-ı Endîşehâ, 1366, s. 106; Kâmûs-ı Türkî’, s. 345) anlamlarındadır. “Pâk-dâmen”, “pâk-dil”, “pâk-nihâd”, “pâk-nejâd”, “pâk-zâd” terkiplerinde olduğu gibi kelimelere temiz, saf anlamı katarak birleşik sıfatlar oluşturur. “Meşreb” de “içecek yer, su içilen yer" (Ahterî Kebîr, s. 421), kişinin meylettiği şey; huy, yaratılış, tabiat, mizaç, karakter (Mecâlisü'n-Nefâis II, 2001, s. 164); "davranış biçimi, yaşayış tarzı, meslek, gidiş, yol, anlayış tarzı” (Tasavvuf Terimleri Sözlüğü, 2014, s. 333) anlamlarındadır. “Pâk-meşreb”, sözlüklerde “yaratılışı, gidişatı temiz, iyi olan” (Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lugat, 2007, s. 852) anlamlarında kullanılmıştır.
“Pâk-meşreb”, şairlerin yaratılışının, huyunun güzelliğinden bahsederken kullanılan bir terimdir. Pâk-asl, pâk-bâz, pâk-dâmen, pâk-dil, pâk-fıtrat, pâk-nejat, pâk-neseb, pâk-sirişt, pâk-tab, pâk-tıynet de aynı anlamda tezkirelerde şairlerden bahsedilirken kullanılan birleşik sıfatlardandır.
“Pâk-meşreb”, tezkirelerde Tezkire-i şuarâ’da “pâkize-meşreb” veya sıfat tamlaması olarak “meşreb-i pâkîze şeklinde (Tezkire-i şuarâ 2018, s. 2),Tezkire-i Mucîb'de pâk tabî'at, pâkîze hilkat (Tezkire-i Mucîb 1997, s. 43) şeklinde aynı anlamda geçmektedir. Aşık Çelebi, Ferdî'den(d. ?/? - ö. 962/1555) bahsederken bu terimle bir sufiyi vasfetmiştir (Meşâ’irü’ş-Şu’arâ, 2018, s. 507). Faik Reşâd, Azerî isimli şairden, yaratılışının güzelliğiyle bahsetmektedir (Örnek 1). Bu örneklerden hareketle “pâk-meşreb”, tezkirelerde edebi kişiliklerde meşrebin de rolüne vurguyla, şairler için şiirlerini yorumlayışları bağlamında kullanılan bir terimdir.
Meşâ’irü’ş-Şuʿarâ’da 2, Esrar Dede’nin Tezkire-i Şu’arâ-yı Mevleviyye’sinde 1, Eslâf'ta 1, Güftî,'nin Teşrîfâtü'ş-Şu ‘arâsında 1, Kâfzâde Fâizî'nin Zübdetü'l-Eş‘âr'ında 1, Kınalızâde'nin Tezkiretüş-Şu ‘arâsında 1, Riyâzî ‘nin Riyâzu’ş-Şuarâ'sında 1, Safâyî Tezkiresi'nde 2 kere geçmektedir.
Örnek 1:
Teẕākir-i şuʿarānıñ beyānına göre müşārun ileyh ʿālim, şāʿir, kerḭm, müşfiḳ, ḫoş-ṭabʿ hoş-ṣoḥbet, pāk-meşreb, melek-ḥaṣlet bir ẕāt imiş (Aydemir ve Özer, 2019, s. 59).
Örnek 2:
Henüz tâc u taht ile ser-firâz u kâmkâr olmadın binâ-yı kârbârlarını tevekkül-i cenâb-ı hazret-i kirdgâr üzre nihâde itmegi tab’-ı ma’ânî-nejâdlarına pîş-nihâd idüp esbâb-ı ‘azîmetlerine mâ yeftehu’llâhu li’n-nâsı min rahmetin felâ mümsike lehâ hazâ’ininden i’dâd ve makâlid-i umûrlarında feyz-i mevâhib-i yü’ti’l-mülke men yeşâdan imdâd
itmekle sa’âdet ü kâmrânı bir vefk-i âmâl ü amânı muhassal u müretteb olup ol şehenşâh-ı dürüst-i’tikâd ve pâk-meşreb bî-vech ü bî-sebeb müteharrik olmagla temessük-i edeb itmeyüp binâ-yı eyâletleri sükûn üzre mübnâ iken hüsâm-ı hûn-âşâmı zahm-ı sîne-i düşmenân-ı li’âm ile mu’reb olurdı (Sungurhan, 2017, s. 147).
Örnek 3:
Pâk meşreb ṣâf-dil bir âşık-ı âvâredir
Su gibi eyler nazar didâre bir ben bir habâb (Genç, 2018, s. 120).
Ahmed Vefik Paşa. (1306). Lehçe-i Osmânî. https://www.osmanlicasozlukler.com/lehceiosmani/tafsil-448943-gv9.html
Altun, K. (hzl.) (1997). Tezkire-i Mucîb (İnceleme-Metin-Dizin-Sözlük). Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
Aydemir, E., ve Özer, F. (hzl.) (2019). Faik Reşâd -Eslâf. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-242935/eslaf-faik-resad.html
Cebecioğlu, E. (2014). Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. Ankara: Otto Yayınları.
Devellioğlu, F. (2007). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lugat. Ankara: Aydın Kitabevi Yayınları.
Eraslan, K. (hzl.) (2001). Mecâ’lisü'n-Nefâyis. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları 735/2.
Genç, İ. (hzl.) (2018). Tezkire-i Şu’arâ-yı Mevleviyye. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-206275/tezkire-i-suara-yimevleviyye.html
Hüseyin Remzî. (1305). Lugat-ı Remzî. https://www.osmanlicasozlukler.com/lugatiremzi/tafsil-114461-ry9.html
İbrahim Cûdî Efendi. (1332). Lugat-ı Cûdî. https://www.osmanlicasozlukler.com/cudi/tafsil-361149-z19.html
Kanar, M. (2000). Farsça-Türkçe Sözlük. İstanbul: Deniz Kitabevi.
Kılıç, F. (hzl.) (2018). Âşık Çelebı̇-Meşâ’irü’ş-Şu’arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-210485/asik-celebi-mesairus-suara.html
Mehmed Salahî. (1322). Kâmûs-ı Osmânî. https://www.osmanlicasozlukler.com/kamusiosmani/tafsil-28867-m91.html
Muallim Nâcî (1308). Lugat-ı Nâcî. https://naci.cagdassozluk.com/osmanlica-turkce-sozluk-madde-3480.html
Muîn, M. (1371). Ferheng-i Fârisî . Tahran: İntişârât-ı Emîr-i Kebîr.
Mütercim Âsım Efendi. (2009). Burhân-ı Katı. İstanbul: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Saba, M. (1366). Ferheng-i Beyân-ı Endîşe-hâ. Tahran: Neşr-i Ferheng.
Sungurhan, A. (hzl.) (2017). Kınalızâde Hasan Çelebı̇ Tezkı̇retü’ş-Şu’arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194494/kinalizade-hasan-celebi-tezkiretus-s-uara.html
Şemseddin Sâmî. (1996). Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: Çağrı Yayınları.
Tıetze, A. (2016). Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugatı. Ankara: Tüba Yayınları.
Ulaş, İ. (hzl). Ahterî Kebîr Arapça Türkçe Büyük Lugat. İstanbul: Meral Yayınevi.
Yılmaz, K. (hzl.) (2019). Güftî Teşrîfâtü'ş-Şuʿarâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-247200/gufti-tesrifatus-suara.html
https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/ferdi
