pâk-dil, pâk-tıynet, pâk-tabî'at, pâk-zamîr, pâk-nihâd
* Sözlüklerde “temiz, saf” anlamlarına gelen “pâk” ile “kalp, gönül” anlamındaki “dil” kelimelerinin birleşmesiyle oluşan ve içinde kötülük olmayan temiz kalpli şairleri vasfetmek için kullanılan terim.
“Pâk-dil”, Farsça "pâk" ve “dil” kelimeleriyle birleşik bir sıfattır. Farsça kökenli “pâk” kelimesi, sözlüklerde “temiz, saf, arı, halis, hilesiz” (Kartal, 2021, s. 585; Parlatır vd., 2006, s. 429; Mütercim Asım, 2009, s. 575), “tahir olan, kirli olmayan” (Birinci, 2018, s. 201; Redhouse, 2009, s. 397), “kutsal, mübarek” (Devellioğlu, 2001, s. 852), “tamamen, tümüyle, hepten, iyice, iyiden iyiye; sade; arı, duru, münezzeh; parlak; suçsuz; namuslu; kinsiz; silahsız; rakik; tüm, tümü, hepsi; steril, mikropsuz” (Kanar, 2015, s. 359), “saf, iffetli, masum, temiz, düzgün” (Steingass, 2005, s. 231) olarak geçer.
Farsça “dil” ise “yürek, gönül” (Kartal, 2021, s. 120; Parlatır vd., 2006, s. 85), “kalp, fuad” (Birinci, 2018, s. 545; Redhouse, 2009, s. 74), “can; iç; karın” (Kanar, 2015, s. 720), “orta, vasat; ters, maküs ve maklûb (Mütercim Asım, 2009, s. 180) gibi anlamlara gelmektedir.
“Pâk-dil” terimini Kanar, “temiz kalpli, yüreği temiz” (Kanar, 2015, s. 360) şeklinde açıklar.
Tezkirelerde “pâk-dil”, şairin kişilik özelliklerinden bahsedilirken olumlu bir sıfat olarak kullanılmıştır. Bu terim, temiz kalpli, içinde kötülük olmayan şairleri vasfetmektedir.
Tezkirelerde şairler için genellikle olumlu bir sıfat olarak “pâk-dil” terimi kullanılmıştır. Temiz kalpli, iyi niyetli, içinde kötülük bulunmayan, güzel huylu şairleri tanımlamaktadır. Genellikle sözü edilen şairin yaratılıştan getirdiği bir karakter özelliği olarak karşımıza çıkar. Nitekim tespit edilen üç örneğin ikisinde “pâk-dil” kullanımına “rûşen-nihâd” (Canım, 2018, s. 150) ve “nâzik-tabî'at” (İnce, 2018, s. 188) gibi yaratılışla ilişkilendirilen olumlu kişilik özelliklerinin eşlik ettiği görülmektedir. Diğer örnekte ise “… bir şeyh-i pâk-dil rûşen-zamîrdir (İnce, 2018, s. 280).” ifadeleriyle sözü edilenin temiz kalpli ve içi aydınlık (gönlünde kötü niyet barındırmayan) bir şair olduğu vurgulanmıştır.
Latifî’nin Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ’sında 1; Mehmed Sâlim’in Tezkiretü’ş-Şu’ara’sında 2 kez geçtiği tespit edilmiştir. Diğer tezkirelerde bu terimin kullanımına rastlanmamıştır.
Örnek 1:
Vilâyet-i Aydından pâk-dil ü rûşen-nihâd ve fenn-i bedîʿ-i ʿarûżda kâmil üstâd idi (Canım, 2018, s. 150).
Örnek 2.:
Yektâ-süvâr-ı mızmâr-ı irfân fürsân-ı kelam-ı azbü’l-beyândan pâk-dil hoş-sohbet nâzik-tabî'at bir ehl-i ma'rifet olup… (İnce, 2018, s. 188).
Örnek 3:
Zîrâ sûret-i zâhirde sîmâ-yı maznûnü’s-salâhı âb-ı vuzû-ı ittikâ ile tathîr olunmuş bir şeyh-i pâk-dil rûşen-zamîrdir (İnce, 2018, s. 280).
Birinci, A. (hzl.) (2018). Lügat-i Remzi. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Yayınları.
Canım, R. (hzl.) (2018). Latîfî-Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-216998/latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzama.html
Devellioğlu, F. (2001). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat. Ankara: Aydın Kitabevi.
İnce, A. (hzl.) (2018). Mîrzâ-zâde Mehmed Sâlim Efendi-Tezkiretü’ş-şuarâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-203805/mirza-zade-mehmed-salim-tezkiretu39s-su39ara.html
Kanar, M. (2015). Farsça Türkçe Sözlük. Ankara: Say Yayınları.
Kartal, A. (hzl.) (2021). Muallim Nâcî-Lügat-i Nâcî. Ankara: TDK Yayınları.
Mütercim Asım (2009). Burhan-ı Katı. İstanbul: TDK Yayınları.
Parlatır, İ., Tezcan Aksu, B. ve Tufar, N. (hzl.) (2006). Lügat-ı Cûdî. Ankara: TDK Yayınları.
Redhouse, W. R. (2009). Müntahabat-ı Lügat-i Osmaniyye. Ankara: TDK Yayınları.
Steingass, F. (2005). Persian- English Dictionary. İstanbul: Çağrı Yayınları.
