murâd üzre
* Şairin eğitimi, meslekî yaşamı ve sanat anlayışı bakımından amacına ulaştığını ya da edebî anlamda ustalığını kanıtladığını vurgulayan ibare.
“Üzerinde, huzurunda, üst” vb. anlamlara gelen Farsça “-ber” ön eki ve “istek, dilek, amaç” anlamına gelen Arapça kökenli “murâd” sözcüğüyle oluşan “ber-murâd” birleşimi, Türkçeye “murâd üzre” şeklinde geçmiştir. “İsteğe ve amaca uygun” (Dihhudâ, 1377, s. 4639) “memnun, tatmin olmuş” (Redhouse, 1987, s. 358) anlamlarında kullanılır.
Şairin estetik beklentiyi karşılayan ve devrin edebî çevresini memnun eden eser üretme kabiliyeti.
İlk kez Heşt Bihişt’te geçen “murâd üzre”, eğitim amacıyla Acem diyarına giden Karamanlı Nizâmî’nin burada eğitimini tamamlayıp amacına ulaştıktan sonra doğum yeri Konya’ya dönüşünden bahsederken kullanılır (İpekten vd., 2017, s. 83). Sâlim Tezkiresi'ne gelinceye kadar “amaca erişmek, hedefe ulaşmak, tatmin olmak” vb. anlamlarda kullanılan ibare, Sâlim Tezkiresi’nden itibaren “estetik beklentiye uygun düşen, devrin entelektüellerini memnun eden şiir yazma becerisi” anlamı kazanır. Tezkiredeki ilk edebî değerlendirme Hakîm maddesinde karşımıza çıkar. Tezkireciye göre Hâkim kötü giden yaşamının etkisinde kalmasa şiirleri gereken incelikte ve beklentiyi karşılayacak güzellikte olabilirdi (İnce, 2018, s. 176).Tezkirede 14 yerde geçen bu tabir, bütünüyle edebî değerlendirme üzerine bina edilir.
Bu ibarenin son örneği, Râmiz Tezkiresi'nde Mâhir’in şiir söyleme becerisi değerlendirilirken kullanılır. Devrinde yazdığı orijinal şiirlerle şöhret bulan Mâhir, amaca uygun söz söyleme becerisi sayesinde ilgili sözcükle nitelenmiştir (Erdem, 1994, s. 263).
Edebî değerlendirme amacı taşıyan kullanımlarda “murâd üzre” ibaresinin akabinde “tasarrufa kâdir, güftârâ kâdir, şi’r ü inşâya kâdir, inşâya kâdir, reftâra kâdir, inşâd-ı ma’nâya kâdir” kullanımları gelir. Bu durum şairin estetik şiirler yazmaya muktedir olduğuna; böylece devrin üdebası nezdinde kabul gördüğüne işaret eder.
Tezkirelerde çok sık yer almayan “murâd üzre”, XVI. yüzyıl tezkirecileri Sehî, Ahdî, Âşık Çelebi ve Gelibolulu Âlî Tezkireleri'nde birer defa, “hedefe ve isteğe dönük, memnun olmuş, razı gelmiş” anlamlarında kullanılmıştır. Takip eden yüzyılda hiç görülmeyen bu tabir, XVIII. yüzyılda Sâlim Tezkiresi’nde anlam değişikliğine uğrayarak edebî bakımdan kurallara ve beklentiye uygun şiirler yazmaya muktedir şairleri ve şiirlerini nitelemek amacıyla on dört defa kullanılmıştır. Aynı yüzyılda kaleme alınan Râmiz Tezkiresi’nde dört şairin şiir kabiliyetini niteledikten sonra kullanımdan kalkmıştır.
Örnek 1:
Tamâm murâd üzre şuğl idüp yine vatan-ı aslî ve mesken-i me‘lûfı olan Konya şehrine geldi (İpekten vd. 2017, s. 83).
Örnek 2:
Derûnu kasvet-i kalbden ârî olsa eş’ârında bir haylî letâfet ve güftârında murâd üzre halâvet olurdu (İnce, 2018, s. 176).
Örnek 3:
Güftâr-ı nâzik-edâları kand-i nebât-ı mısr-ı belâgat ü ‘irfân vücûdu nâ-yâb tab’-ı çâlâki müstetâb zekâ-yı mücessem bir zât-ı muhterem olup cümle-i fezâ’ilinden fazla ‘Arabî ve Türkî ve Fârisî murâd üzre güftâra kâdir bir mecmû’atü’l-me’âsirdir (İnce, 2018, s. 313-314)
Örnek 4:
…husûsâ şi’r ü inşâda murâd üzre güftâra kâdir ve ahlâk-ı hamîdeleri bîrûn-ı takrîr ü beyân oldıgı gibi ebyât-ı pür-nükâtlarında olan ma’nâ-yı letâfet-ârâları hâric-i mülâhaza-i sühan-verân-ı ‘asrımızdan mâlik-i rikâb-ı hüsn-i ta’bîr bir şâ’ir-i mâhir olmalarıyla… (Erdem, 1994, s. 83)
Örnek 5:
Merhûm-ı mezkûr eş’âr-ı âb-dâr ile miyâne-i akrânda meşhûr murâd üzre güftâra liyâkati ve aksâm-ı şi’rde mahâreti zâhir ve bu hakîrin yâr-i sâdıkı bir şâ’ir-i mâhir idi (Erdem, 1994, s. 263)
Dihhudâ, A. E. (1377). Luğatnâme-yi Dihhudâ. Tahran: Müessese-yi Luğatnâme-yi Dihhudâ.
Erdem, S. (1994). Râmiz ve Âdâb-ı zurafâ'sı inceleme-tenkidi metin-indeks-sözlük. Ankara: AKM Yayınları.
İnce, A. (hzl.) (2018). Mîrzâ-zâde Mehmed Sâlim Efendi Tezkiretü’ş-şu‘arâ (inceleme-metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-203805/mirza-zade-mehmed-salim-tezkiretu39s-su39ara.html
İpekten, H., Kut, G., İsen, M., Ayan, H., ve Karabey, T. (hzl.) (2017). Sehî Beg Heşt Bihişt. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78460/tezkireler.html
İsen, M. (hzl.) (2017). Künhü’l-Ahbâr’ın tezkire kısmı. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194288/kunhul-ahbarin-tezkire-kismi.html
Kılıç, F. (hzl.) (2018). Âşık Çelebi-Meşâ‘irü’ş-şu‘arâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-210485/asik-celebimesairus-suara.html.
Redhouse, J. W. (1890). A Turkish and English lexicon-shewing in English the significations of the Turkish terms. Beirut: Lıbraırıe Du Lıban.
Solmaz, S. (hzl.) (2018). Ahdî ve Gülşen-i şu'arâ'sı (inceleme-metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-201251/ahdi-gulsen-i-suara.html
