semend-i fikret, fikret-i sâfî, müstakim-fikret, kilk-i fikret, halvet-serây-ı fikret, nakşbend-i fikret, zânȗ-yı fikret, dendân-ı fikret, elmâs-ı fikret, hayât-ı fikret, dînâr-ı fikret, kalem-i fikret, âbdâr-ı fikret, feyz-i fikret, varak-ı fikret, vakt-i fikret, fürȗğ-ı fikret, âġuş-ı fikret, 'alî-fikret, sinn-i fikret, fikret-i sevdâ, fikret-i ebrȗ, fâriğ-nişîn-i fikret, deryâ-yı fikret, burâk-ı fikret, bahr-i fikret, esb-i fikret, tekâvür-i fikret, hame-i fikret, mihmân-hâne-i fikret, fülk-i fikret, murġ-ı fikret, râyiz-i fikret, fikret-i sütȗde-debîr, münşî-i fikret, câm-ı fikret, fikret-i hıred şâbâş, nȗr-fikret, fikret-i hayâl-nümȗn, fikret-i hayâl-i bürȗz, fikret-i kaza şâbâş, fikret-i nakkâd, fikret-i derrâk, fikret-i şüst, fey-â-fey-i fikret, semend-i fikret
* Sözlüklerde “düşünme, düşünce ve fikir” gibi anlamları olan; tezkirelerde ise bazen tek başına, çoğunlukla da tamlama içerisinde düşünme ve düşüncenin özelliğini, mekânını, zamanını, neye benzetildiğini, nasıl olduğunu veya ne üzerine olduğunu ifade etmek üzere kullanılan sözcük.
Fikr sözcüğünün müennesi olan sıfat görevinde kullanılabilen Arapça bir isimdir. Sözlüklerde “düşünme, düşünülen şey, fikir, düşünce” (Şemseddin Sami, 2015, s. 354; Muallim Naci, 2009, s. 161; Ayverdi, 2010, s. 385; Çağbayır, 2007, s. 1589) anlamında görülmektedir. Bunun yanında “kalpteki tereddüt” (Ahteri Mustafa, 2017, s. 729), “ihtiyaç, endişe” (Toven, 2015, s.208) anlamı da verilmiştir. Kadın ve erkek adı (Devellioğlu, 2011, s. 305) olarak da kullanılmaya başlanan sözcüğün Türkiye Türkçesinde kullanım alanı kişi adlarıyla sınırlanmıştır. Tietze (2016, s. 83), fikr ve fikret sözcüklerini eşdeğer olarak değerlendirmekle birlikte fikret sözcüğünün Osmanlı Türkçesinde Arapça fikra sözcüğünün çoğulu olarak “düşünceler ve vehimler” anlamında çokluk ifade ettiğini belirtmiş olsa da metinlerde çokluk anlamında kullanıldığını tespit etmek zordur. Fikretin sözlük anlamı olan düşünme ve düşünce tezkirelerde de korunmuş olup bu anlamlarıyla görülmektedir.
Düşünme ve düşünceyi ifade etmek üzere temel anlamından hareketle tezkirelerde kullanılmıştır.
Fikret, Ahdî’nin Gülşen-i Şu'arâ’sı ile tezkirelerde görülmeye başlanır (bkz. Solmaz, 2018, s. 41, 227). Sözcük burada Arşî maddesinde şairin düşünme kabiliyetini ifade etmek için kullanılmıştır. Aynı tezkirede geçen kıt’ada (Solmaz, 2018, s. 41) feyz-i fikret ‘düşünmenin feyzi’ tamlaması içinde kullanılmıştır. Daha sonra Âşık Çelebî’de kullanımı artan sözcük, tek başına ve deryâ-yı fikret, Burâk-ı fikret, zemân-ı fikret, bahr-i fikret, esb-i fikret, tekâvür-i fikret, hâme-i fikret ve hâne-i fikret (F. Kılıç, 2018, s. 82, 178, 211, 233, 284, 291, 341, 381, 442) tamlamaları içerisinde kullanıldığı görülmektedir. Tek başına kullanımında ‘düşünce’ anlamında görülen sözcük denize, Burak’a, ata, kaleme benzetilmiş, ayrıca zaman ve hane sözcükleri ile de yer ve zaman ifade etmiştir. Kınalızâde Hasan Çelebi tezkiresinde nakş-bend, zânû, dendân, elmâs, hayât, dînâr, kalem, le’âlî-i âbdâr (Sungurhan, 2017, 91, 97, 205, 276, 552, 584, 594, 598, 735, 738, 773); Riyâzî tezkiresinde sâfî (Açıkgöz, 2017, s. 29); Güftî tezkiresinde murg, râyiz, sütȗde, münşî, câm, hıred, nur, hayal, mey, kaza-şabaş, nakkad, derrak, şüst (Yılmaz, 2019, s. 14 [=2], 19 [=2], 20, 22, 23, 27, 37, 101, 146, 146, 168, 188, 191); Seyrekzâde Mehmed Asım tezkiresinde esb (Coşkun, 2019, s. 135); Silâhdarzâde ve Şefkat tezkirelerinde halvet-serây, (Öztürk, 2018, s. nsz; F. Kılıç, 2017, s. 245); Fatin ve Mehmed Tevfik tezkirelerinde tek başına (Çiftçi, 2017, s. 231, 250; Kutlar Oğuz, Koncu ve Çakır, 2017, s. 115); Ubeydi tezkiresinde müstakim ve kilk (E. Kılıç, 2017, s. 15, 27); Mirzâ-zâde Mehmed Salim tezkiresinde varak, vakit, füruğ, aġuş, 'alî, sinn, sevda, ebru, kademe, fariġ-nişin (İnce, 2018, s. 29, 43, 50, 73, 90, 138, 142, 172, 226, 304, 375, 434, 457); Mehmed Fahreddin Bursavî tezkiresinde fey-â-fey (Güzel, 2023, s. 173) ve Faik Reşad tezkiresinde fülk sözcüğü (Aydemir ve Özer, 2019, s. 70 [=2]) ile tamlama halinde bazen de tek başına kullanılmıştır. Sözcüğün tezkirelerdeki kullanımı ‘düşünme ve düşünce’ anlamları aracılığı ile zaman, mekan ve benzerlik ilişkisi üzerinden olmuş olup asıl anlamı çerçevesinde kullanılmıştır.
Ahdî’nin Gülşen-i Şu'arâ’sında, Fatîn Davud’un Hâtimetü’l-Eşâr’ında, Ubeydî’nin Netâyicü’l-Ezhâr’ında ve Faik Reşâd’ın Eslâf’ında 2; Âşık Çelebî’nin Meşâirü’ş-Şu'arâ’sında 9; Kınalızâde Hasan Çelebi’nin Tezkiretü’ş-Şu'arâ’sında 11; Güftî’nin Teşrîfâtü’ş-Şu'arâ’sında 15; Mirzâ-zâde Mehmed Salim Efendi’nin Tezkiretü’ş-Şu'arâ’sında 13; Riyâzî’nin Riyâzü’ş-Şu'arâ’sında, Seyrekzâde Mehmed Asım’ın Zeyl-i Zübdetü'l-Eşâr’ında, Silâhdarzâde Mehmed Emin’in Tezkire-i Silâhdâr-zâde’sinde, Şefkat’in Tezkire-i Şu'arâ’sında, Mehmed Tevfik’in Kâfile-i Şu’arâ’sında ve Mehmed Fahreddin Bursavî’nin Gülzâr-ı İrfân’ında 1 defa kullanılmıştır.
Örnek 1:
Cūd-ı feyż-i fikreti mā-fevķ-ı hadd-i iʿtibār
ʿAdl ü dādı māverā-yı iķtidār-ı ins ü cān (Solmaz, 2018, s. 41).
Örnek 2:
Ve bir bahrîdür ki ġavta-i deryâ-yı fikret ve gavs-ı bihâr-ı dikkat eylese bu makȗle le'âl ile gerden-i mecd ü me'âlin ve sâ'id-i sa'âdet âkıbet ü me'âlin pür-zîver ider (F. Kılıç, 2018, 178).
Örnek 3:
Âşık-ı nâlân derd-i hicrânla giryân oldukda dil-berân-ı mâh-ruhân engüşt-i hayreti dendân-ı fikrete koyup hâl-i uşşâka hayrân olduklarından kinâyet idüp dimişdür.
Beyt : Bir hilâli iki Pervînün arasına alur
Necm-i eşkümle görünsem o meh-i tâbâna (Sungurhan, 2017, s. 205).
Örnek 4:
Eylemez murg -ı fikretüm yek -bār
Gül -i hurşīd zīver -i destār
Fikretüm gāhī nedür bilmez
Semt -i āhū -dili nedür bilmez (Yılmaz, 2019, s. 14).
Örnek 5:
Riyâz-ı fikretim andırdı sünbülistanı
Midâd-ı kilk-i hünerle sulandı mebhas-ı zülf (Çiftçi, 2017, s. 250).
Açıkgöz, N. (hzl.) (2017). Riyâzü’ş-Şuara (Tezkiretü’ş-Şuara). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-191371/riyazi-riyazus-suaratezkiretus-suara.html
Ahterî Mustafa Musllihuddin el-Karahisarî (2017). Ahterî-yi Kebir (hzl. H. A . Kırkkılıç, Y. Sancak), Ankara: TDK Yayınları.
Aydemir, E., ve Özer, F. (hzl.) (2019). Faik Reşâd -Eslâf. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-242935/eslaf-faik-resad.html
Ayverdi, İ. (2010). Kubbealtı Lugatı Misalli Büyük Türkçe Sözlük. İstanbul: Kubbealtı Yayınları.
Coşkun, A. O. (hzl.) (2019). Seyrek-Zâde Mehmet Âsım - Zeyl-i Zübdetü’l–Eşʿâr. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-247201/zeyl-i-zubdetu39l-esar-seyrek-zade-mehmed-asim.html
Çağbayır, Y. (2007). Ötüken Türkçe Sözlük. C.2, (d-i), İstanbul: Ötüken Neşriyat.
Çiftçi, Ö. (hzl.) (2017). Fatîn Tezkiresi (Hâtimetü’l-Eşâr). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-195831/fatin-tezkiresi.html
Devellioğlu, F. (2011). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lȗgat. Ankara: Aydın Kitabevi.
Güzel, B. (hzl.) (2023). Mehmed Fahreddin Bursavî ve Gülzâr-ı İrfân İsimli Biyografik Eseri (İnceleme-Metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-356517/gulzar-i-irfan-mehmed-fahreddin-bursavi.html
İnce, A. (hzl.) (2018). Mı̂rzâ-zâde Mehmed Sâlı̇m Efendı̇ Tezkı̇retü’ş-şu‘arâ (İnceleme-Metin). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-203805/mirza-zade-mehmed-salim-tezkiretu39s-su39ara.html
Kılıç, E. (hzl.) (2017). Ubeydi-Netâyicü’l-Ezhâr. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-191373/ubeydi-netayicul-ezhar.html
Kılıç, F. (hzl.) (2017). Şefkat Tezkiresi (Tezkîre-i Şu’arâ-yı Şefkat-i Bagdâdî). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194367/sefkat-tezkiresi-tezkire-i-suara-yi-sefkat-i-bagdadi.html
Kılıç, F. (hzl.) (2018). Âşık Çelebı̇-Meşâ’ı̇rü’ş-Şu’arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-210485/asik-celebi-mesairus-suara.html
Kutlar Oğuz, F. S., Koncu, H., ve Çakır, M. (hzl.) (2017). Mehmed Tevfik Kâfile-i Şu’arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-196469/mehmed-tevfik-kafile-i-su39ara.html
Muallim Nâcî (2009). Lügat-i Nâcî (hzl. A. Kartal), Ankara: TDK Yayınları.
Öztürk, F. (hzl.) (2018). Silâhdâr-zâde Mehmed Emîn Tezkire-i Silâhdâr-zâde. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-209345/tezkire-i-silahdar-zade.html
Solmaz, S. (hzl.) (2018). Ahdı̂ ve Gülşen-ı̇ Şuʿarâ’sı (İnceleme-Metin). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-201251/ahdi-gulsen-i-suara.html
Sungurhan, A. (hzl.) (2017). Kınalızâde Hasan Çelebı̇ Tezkı̇retü’ş-Şu’arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194494/kinalizade-hasan-celebi-tezkiretus-s-uara.html
Şemseddin Sami (2015). Kamus-ı Türkî. (hzl. P. Yavuzarslan), Ankara: TDK Yayınları.
Tietze, A. (2018). Tarihî ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugati, Cilt 3 F-J, (Ed. S. Tezcan), Ankara: TÜBA Yayınları.
Toven, M. B. (2015). Yeni Türkçe Lügat. (hzl. A. Hayber), Ankara: TDK Yayınları.
Yılmaz, K. (hzl.) (2019). Güftî Teşrîfâtü'ş-Şuʿarâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-247200/gufti-tesrifatus-suara.html
