beytü’l-ahzan, beytü’l-arûs, beyt-i atik, beyt-i cihan, beyt-i hak, beyt-i haram, beytü’l-harâm, beyt-i harem, beytü’l-hazan, beytü’l-hazen, beyt-i hüda, beyt-i ilm ü kemâl, beyt-i kühen, beytu’llâhü’l-harâm, beyt-i ma’mûr, beytü’l-mahsus, beytü’l-makdis, beytü’l-mâl, beyt-i mukaddes, beytü’s-sanem, beyt-i şerif, beytûtet, beyt’ullâh.
* Sözlüklerde “ev, hane, mesken, mekan, oda” gibi anlamları olan; tezkirelerde bu özelliğe sahip kelimeler için kullanılan terim.
Arapça kök harfleri b-y-t olan ve “gecelemek, bir yerde geceyi geçirmek” anlamındaki bâte fiilinden türeyen beyt kelimesi için sözlüklerde yapılan tanımlar şunlardır: Arapça-Türkçe Sözlük’te “ev, mesken, çadır, oda, daire, aile, yuva, kabuk, kılıf” (Mutçalı, 1995, s. 78-79), El-Beyan Alfabetik-Renkli Arapça Türkçe Büyük Sözlük’te “ev, mesken, konut” (Erkan, 2013, s. 390), Kâmûs-ı Türkî’de “ev, hane, dâr, menzil, konak, mesken” (Şemseddin Sâmî, 1317, s. 328), İlâveli Müntahabât-ı Lügât-ı Osmâniyye’de “ev, hane, mesken, menzil, konak” (Hüseyin Remzî Paşa, 1298, s. 124), Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat’a göre “mesken, hane, ev, oda, oba” (Devellioğlu, 2015, s. 108), Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugatı’nda ise “çadır, oda, ev” (Tietze, c. I, s. 680), İslami Terimler Sözlüğü’nde “ev, hane, mesken, konak, beytü’l-haram, Beytullah, Kabe” (Akay, 2005, s. 63), Tasavvuf Terimler Sözlüğü’nde “ev, hane, yurt, Beytullah, (Uludağ, 2012, s. 74), Dini Kavramlar Sözlüğü’nde “ev ve insanın kalbi için Beytullah” manasında (Karagöz, 2015, s. 69) kullanılmaktadır. Mehmet Çavuşoğlu, Divanlar Arasında adlı eserinin “Beyit Derken” başlıklı bölümünde, klasik edebiyatta iki mısrâdan ibâret nazım parçası olan ve nazım birimi olarak kabul edilen beyit kelimesinin bir diğer anlamının “ev” olduğunu vurgular (Çavuşoğlu, 1981, s. 1-6). el-Kâmûsü’l-Muhît’te “ev, çadır, kasr, bir işi geceleyin yapmak, şairin kullandığı beyit, bir adamın ailesi, Ehl-i beyt, Kabe” anlamlarına gelmektedir (Fîrûzâbâdî, 2005, s. 144).
Tezkirelerde beyt, “ev/mesken” anlamının ötesine geçerek başta Kâbe (Beytullah), Hz. Peygamber’in ailesi (Ehl-i beyt) veya metaforik mekân (beyt-i muammâ gibi) olmak üzere, şairin manevi ve mesleki kimliğini tanımlayan belirli tamlamaların temel bileşeni olarak bir terim niteliği taşır.
Kelime tezkirelerde ev, hane, mesken, mekan, oda anlamında kullanılmıştır. Tezkire yazarları içerisinde beyt kelimesini ilk kullanan kişinin Ali Şîr Nevaî olduğu görülmektedir (Örnek 2). Ali Şîr Nevaî Mecâlisü’n-Nefâis’de kutsal ev anlamında Kudüs’ü niteleyen “beytü’l-makdis” terkibinde kullanmıştır (Eraslan, 2001, 85). Sehi Bey’in Heşt Bihişt’inde devlet hazinesi için kullanılan “beytü’l-mal” terkibi içerisinde zikredilmiştir (İpekten, 2017, 120). Ahdî’de Fedâyi mahlaslı bir şairin Kabe’yi tavaf arzusu zikredilirken “beytü’l-harâm” terkibi kullanılmıştır (Solmaz, 2018, 251). Beyt terimi, Âşık Çelebi’de ev halkı anlamına gelen ve Hz. Peygamber’in aile fertleri için kullanılan bir tabir olan “ehl-i beyt” terkibi ile kullanılmıştır (Kılıç, 2018, 399). Hasan Çelebi’nin Tezkiretü’ş-Şu’arâ’sında sıfat olarak kullanılmış; Sinan Paşa’nın yetiştiği aile “…beyt-i ‘ilm ü kemâl ve hânedân-ı ma’ârif ü efdâlden nümâyân…” ilim ve kemâl evi/ailesi olarak tanımlanmıştır (Sungurhan, 2017, 449). Latîfî’de “…beytü’l-‘arûsa ve nigar-ḫâne-i kenâr u bûsa dâḥil ü vâṣıl olmayup...” örneğinde gelin odası manasında kullanılmıştır. (Canım, 2018, 256). Beyt terimi Esrâr Dede’nin Tezkire-i Şu’arâ-yı Mevleviyye’sinde ise “Arab’dan bir kâfir karyesine ugrayup ve ser-kerdelerinden birinüñ hânesinde beytûtet” örneğinde geceleme, geceyi bir yerde geçirme, konaklama manasında kullanılmıştır (Genç, 2018, 106).Terimin kullanıldığı son tezkire Mehmet Nâil Tuman’ın Tuhfe-i Nâilî’dir (Örnek 1). “yâ nice itmez tavâf pervânesi/oldı Beytullâh velâdet hânesi” örneğinde tezkirelerin çoğunda olduğu gibi İslam dinin kutsal mabedi, Allah’ın evi olan Kabe kastedilmiştir (Kurnaz ve Tatcı, 2001, 17). Bağçe-i Safâ-Endûz tezkiresinde verilen “gîsûları o beyt-i muammâdır olsa hall/nâm-ı dil-i fütâde-i dâm-ı belâ çıkar” şiirde tevriyeli bir biçimde kullanılmıştır. Sevgilinin saçı gizemli bir oda/ev şeklinde tasvir edilmiştir (Oğraş, 2018, 99).
Tezkirelerde beyt, “ev/mesken” anlamının ötesine geçerek başta Kâbe (Beytullah), Hz. Peygamber’in ailesi (Ehl-i beyt) gibi dini ve kültürel bağlamlardaki temel tamlamaların bileşeni olarak yer alır.
Şiir ve edebiyat düzleminde ise beyt-i muammâ gibi metaforik mekânlar üzerinden şekillenerek, şairin manevi ve mesleki kimliğini tanımlayan bir terim niteliği taşır.
Kelime, Ali Şîr Nevaî’nin Mecâlisü’n-Nefâis’de 7; Sehî’nin Heşt Bihişt’inde 2; Latîfî’nin Tezkiretü’ş-Şuʿarâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ’sında 5; Ahdî’nin Gülşen-i Şuʿarâ’sında 5; Âşık Çelebi’nin Meşâirü’ş-Şuʿarâ’sında 20; Hasan Çelebi’nin Tezkiretü’ş-Şuʿarâ’sında 19; Beyânî Tezkiresi’nde 7; Sâdıkî-i Kitâbdâr'ın Mecma‘ü’l-Havâs’ında 1; Riyâzî’nin Riyâzü’ş-Şuʿarâ’sında 5; Kafzâde Fâizî Zübdetü’l-Eş‘âr’ında 7; Güftî’nin Teşrîfâtü’ş-Şuʿarâ’sında 1; Safâyî Tezkiresi 17; Sâlim’in Tezkiretü’ş-Şuʿarâ’sında 23; Beliğ’in Nubetü’l-Âsâr li Zeylî Zübdetü’l-Eşʿâr 9: Râmiz’in Âdâb-ı Zurafâ’sında 18; Silâhdâr-zâde Mehmed Emîn’in Tezkire-i Silâhdâr-zâde’sinde 2; Safvet’in Nuhbetü'l-Âsâr fî-Ferâ'idi'l-Eşʿâr’ında 9; Esrâr Dede’nin Tezkire-i Şu’arâ-yı Mevleviyye’sinde 14; Enderunlu Mehmed Akif’in Mirʿât-ı Şiʿr’inde 2; Şefkat Tezkire’sinde 4; Tevfîk Efendi’nin Mecmûʿatü’t-Terâcim’inde 6; Esad Efendi’nin Bağçe-i Safâ-Endûz’ında 6; Şeyhülislam Ârif Hikmet Bey’in Tezkiretü’ş-Şu‘arâ’sında 1; Fatîn’in Hâtimetü’l-Eşʿâr’ında 23; Mehmed Tevfik’in Kâfile-i Şuara’sında 10; Ali Emîrî’nin Tezkire-i Şuʿarâ-yı Âmid’inde 16; Faik Reşâd’ın Eslâf’ında 2; Gelibolulu Mustafa Âlî’nin Künhü’l-Ahbâr’ın Tezkire Kısmı’nda 3; Garîbî Tezkiresi’nde 4; Mehmed Sirâceddîn’in Mecma‘-i Şu‘arâ ve Tezkire-i Üdebâ’sında 2 ve Mehmet Nâil Tuman’ın Tuhfe-i Nâilî’sinde 33 defa kullanılmıştır.
Örnek 1:
Mekkedir nûr-ı saâdet lânesi
Anda togdı aşkın cânânesi
Yâ nice itmez tavâf pervânesi
Old Beytullâh velâdet hânesi
Âmine Hâtun Muhammed annesi
Ol sadefden togdı ol dürdânesi (Kurnaz ve Tatcı, 2001, s. 17).
Örnek 2:
Bed-mizâclıkları cihetidin Horâsân’da tura almay Irāk’ka bardı, andın Mekke ve Medine ve Beytü’l-makdis ve köprek enbiyâ ve meşâyıh mezârâtın yayak barıp ziyâret kıldı (Eraslan, 2001, s. 85).
Örnek 3
Dârü’s-saltana İstanbulda olurdı. Beytü’l-mâldan tayîn olınmış akçesi var idi. Cuma günlerinde va‘z iderdi (İpekten, 2017, s. 120).
Örnek 4:
Ehl-i beyt olmayanlar bu beyti Necâtî’ye isnâd iderler ammâ galatdur (Kılıç, 2018, s. 399).
Abdülkadiroğlu, A. (1985). İsmail Beliğ Nuhbetü’l-Âsâr li-Zeyl-Zübdetü’l-Eşʿâr. Ankara: Gazi Üniversitesi Eğitim Fakültesi Yayınları.
Açıkgöz, N. (2017). Riyâzü’ş-Şuara (Tezkiretü’ş-Şuara). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-191371/riyazi-riyazus-suaratezkiretus-suara.html
Akay, H. (2005). İslami Terimler Sözlüğü. İstanbul: İşaret Yayınları.
Arslan, M. (2018). Mecma‘-i Şu‘arâ ve Tezkire-i Üdebâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-208568/mehmed-siraceddin-mecma-i-suara-ve-tezkire-i-udeba.html
Babacan, İ. (2010). Tezkire-i Mecâlis-i Şu'arâ-yı Rum Garîbî Tezkiresi. Ankara: Ankara Vizyon Yayınevi Yayınları.
Aydemir, E. ve Özer F. (2019). Eslâf. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-242935/eslaf-faik-resad.html
Canım, R. (2018). Latîfî-Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-216998/latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzama.html
Çapan, P. (2005). Mustafa Safâyî Efendi Tezkire-i Safâyî: Nuhbetü’l-âsâr min Fevâ’idi’l-Eş’âr İnceleme-Metin-İndeks. Ankara: AKM Yayınları.
Çavuşoğlu, M. (1981). Divanlar Arasında. Ankara: Umran Yayınları.
Çınarcı, M. N. (2019). Tezkiretü’ş-Şu‘arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-240610/seyhulislam-arif-hikmet-bey-tezkiresi.html
Çiftçi, Ö. (2017). Fatîn Tezkiresi (Hâtimetü’l-Eşâr). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-195831/fatin-tezkiresi.html
Devellioğlu, F. (2015). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi Yayınları, 31. Baskı.
Eraslan, K. (2001). Alî-şîr Nevâyî, Mecâlisü’n-Nefâyis I-II. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları.
Erdem, S. (1994). Râmiz ve Âdâb-ı Zurafâ'sı İnceleme-Tenkidli Metin-İndeks-Sözlük. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
Erkan, A. (2013). El-Beyan Alfabetik-Renkli Arapça Türkçe Büyük Sözlük. İstanbul: Huzur Yayınevi.
Fîrûzâbâdî, Y. (2005). el-Kâmûsü’l-Muhît. Beyrut: Darü’l-Ma'rife.
Genç, İ. (2018). Tezkire-i Şu’arâ-yı Mevleviyye. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-206275/tezkire-i-suara-yi-mevleviyye.html
Güzel, B. (2012). Kemiksiz-zâde Safvet Mustafa ve “Nuhbetü’l-Âsâr Min Ferâidi’l-Eş’âr” İsimli Şair Tezkiresi. Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Hüseyin Remzî Paşa. (1298). İlâveli Müntahabât-ı Lügât-ı Osmâniyye. İstanbul.
İnce, A. (2018). Tezkiretü’ş-Şuʿarâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-203805/mirza-zade-mehmed-salim-tezkiretu39s-su39ara.html
İpekten, H., Kut, G., İsen, M., Ayan, H., ve Karabey, T. (hzl.) (2017). Sehî Beg Heşt Bihişt. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78460/tezkireler.html
İsen, M. (2017). Künhü’l-Ahbâr’ın Tezkire Kısmı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194288/kunhul-ahbarin-tezkire-kismi.html
Kadıoğlu, İ. (2018). Tezkire-i Şuʻarâ-yı Âmid. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-375473/ali-emiri-tezkire--i-suara--yi-amid.html
Karagöz, İ. (2015). Dini Kavramlar Sözlüğü. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
Kayabaşı, B. (1997). Kâf-zâde Fâ'izî'in Zübdetü'l-Eş'ar'ı. Doktora Tezi. Malatya: İnönü Üniversitesi Edebiyat Fakültesi.
Kılcı, M. (2001). Enderunlu Mehmet Âkif Mirʾât-ı Şiʿr. Yüksek Lisans Tezi. Adana: Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Kılıç, F. (2017). Sefkat Tezkiresi (Tezkîre-i Şu’arâ-yı Şefkat-i Bagdâdî). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194367/sefkat-tezkiresi-tezkire-i-suara-yi-sefkat-i-bagdadi.html
Kılıç, F. (2018). Meşâ’irü’ş-Şu’arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-210485/asik-celebi-mesairus-suara.html
Kurnaz, C. ve Tatcı, M. (2001). Tuhfe-i Nâili Divân Şâirlerinin Muhtasar Biyografileri I-II. Ankara: Bizim Büro Yayınları.
Kuşoğlu, M. O. (2012) Sâdıkî-i Kitâbdâr'ın Mecma‘ü’l-Havâs Adlı Eseri (İnceleme-Metin-Dizin). Doktora Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü.
Kutlar Oğuz, F. S., Koncu, H., ve Çakır, M. (hzl.) (2017). Mehmed Tevfik Kâfile-i Şu’arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-196469/mehmed-tevfik-kafile-i-su39ara.html
Mutçalı, S. (1995). Arapça-Türkçe Sözlük. İstanbul: Dağarcık Yayınları.
Oğraş, R. (2018). Bağçe-i Safâ-Endûz. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-212024/esad-mehmed-efendi-bagce-i-safa-enduz.html
Öztürk, F. (2018). Tezkire-i Silâhdâr-zâde. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-209345/tezkire-i-silahdar-zade.html
Solmaz, S. (2018). Gülşen-i Şuʿarâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-201251/ahdi-gulsen-i-suara.html
Sungurhan, A. (2017). Beyânî Tezkiresi (Tezkiretü’ş-Şu’arâ). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194495/beyani-tezkiresi-tezkiretus-suara.html
Sungurhan, A. (2017). Kınalızâde Hasan Çelebı̇ Tezkı̇retü’ş-Şu’arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194494/kinalizade-hasan-celebi-tezkiretus-s-uara.html
Şemseddin Sâmî. (1317). Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: Çağrı Yayınları.
Tietze, A. (2016). Tarihî ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugati. C. I. Ankara: TÜBA.
Uludağ, S. (2012). Tasavvuf Terimler Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayınları.
Yılmaz, K. (2019). Teşrîfâtü’ş-Şu‘arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-247200/gufti-tesrifatus-suara.html
Zübeyiroğlu, R. (1989). Mecmûʿatü’t-Terâcim Mehmed Tevfîk Efendi. Doktora Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Elektronik Kaynaklar
https://lugatim.com/s/TELAFFUZ
https://kuran.diyanet.gov.tr/mushaf
https://teis.yesevi.edu.tr/anasayfa
https://www.osmanlicasozlukler.com/
