remz, rumûz, pür-rumûz, beyt-i pür-rumûz
* “Pür” ve “rumûz” kelimelerinin birleşiminden meydana gelen ve “gizli anlamlarla örülü, remizlerle dolu” anlamına gelen terim.
Pür-rumûz kelimesi, Farsça bir sıfat olan “pür” ve Arapça bir isim olan “rumûz” kelimelerinden müteşekkil bir birleşik sıfattır. “Pür” kelimesi sözlüklerde “dolu, memlû, çok, bisyâr” (Şemseddîn Sâmî, 2017, s. 350; Mehmed Salâhî, 1313, s. 359; Doktor Hüseyin Remzi, 1305, s. 204) anlamına gelip birleşik sıfat yapımında kullanılmaktadır (Şemseddîn Sâmî, 2017, s. 350).
“Rumûz” kelimesi de “remz”in çoğulu olup sözlüklerde “remizler, rumûzât, gizli ma‘nâlar, îmâlar, şifre gibi hurûf” (Ahmed Vefîk Paşa, 1306, s. 1143), “remizler, ma‘nâsı gizli olan kelâmlar ve işâretler” (Doktor Hüseyin Remzi, 1305, s. 602) anlamına gelmektedir. Söz konusu anlamlar dikkate alındığında ise pür-rumûz kelimesinin “remizlerle, işaretlerle dolu, anlamı gizli sözlerle örülü” anlamını ihtiva ettiği ortaya çıkmaktadır.
“Pür-rumûz”, açık ve kolay anlaşılır olmayan, anlamı birtakım remiz, ima ve işaretler yoluyla dile getirilen şiir ve eserleri nitelemek için kullanılan bir terimdir.
Örneğine pek rastlanmayan bu kelimenin tezkireler özelinde sadece bir defa kullanıldığı görülmektedir. Rızâ, tezkiresinde yer verdiği ‘Aşkî maddesi içerisinde söz konusu ibareyi “beyt” kelimesini niteleyen bir sıfat olarak Farsça tamlama içerisinde kullanmıştır. Müellif, “beyt-i pür-rumûz” ifadesini ‘Aşkî’den verdiği örnek şiirin ne denli gizli manalar, işaretler ve imalar içerdiğini okuyucuya bildirmek için kullanmıştır (Örnek 1) (Zavotçu, 2017, s. 175).
Âsaf Mehmed Paşa, Mevlânâ’nın Mesnevî’sinden seçtiği beyitleri çevirdiği Cezîre-i Mesnevî (müellif ve eseri için bk. Topal, 2009) adlı eserinin mukaddimesinde “pür-rumûz” terimini kullanmıştır. Müellif, Mesnevî hakkında bilgi verirken remizlerle dolu olmasını vurgulamak için bu terimi kullanmış ve “künûz-ı pür-rumûz-ı kelâm” (Örnek 2) (Âsaf Mehmed Paşa, v. 7a) bir eser olduğunu söylemiştir.
“Rumûz” kelimesinin tekil hâli olan “remz” kelimesinin tezkirelerde çoğu zaman “îmâ” ve “işâret” kelimeleriyle beraber ve onlarla müteradif olarak geçmesi (Örnek 3) (Canım, 2018, s. 94) “pür-rumûz”un anlamı açık ve kolay anlaşılır biçimde ele vermeyen şiir ve eserleri nitelemek için kullanıldığını göstermektedir.
“Pür-rumûz” kelimesinin tespit edilebildiği kadarıyla şuara tezkirelerinden sadece Rızâ Tezkiresi’nde 1 defa geçtiği fakat Âsaf Mehmed Paşa’nın Cezîre-i Mesnevî adlı eserinde de Mevlânâ’nın Mesnevî’si hakkında kullanıldığı tespit edilmiştir.
Örnek 1:
Dervîş-sûret velî-sîret âlûde-i esrâr-ı İlâhî olup ‘âlem-i vecd ü hayretde seyâhat idüp vardugı belde vü kasabâtda kürsîye çıkup halka va‘z u nasîhat iderdi. Bu beyt-i pür-rumûz zâde-i tab‘-ı künûzıdur
Vasf-ı ruhsârın yazar dâ'im o mâhun hâmemüz
N'ola gün gibi cihâna şu'le virse câmemüz (Zavotçu, 2017, s. 175-176).
Örnek 2:
...ve bi’l-cümle işbu silk-i nazmda manzûm ve hatem-i yerâ‘a-i kalem-i velâyet ile mahtûm künûz-ı pür-rumûz-ı kelâm a‘nî bihi Mesnevî tefsîr-i Kur’ân-ı Mu‘ciz-nizâm ki kasîretü’l-mebânî kesîretü’l-me‘ânîdür. Tâlibe âsân olmagçün intihâb olınup otuz bâb üzre ihtitâm bulmışdur (Âsaf Mehmed Paşa, v. 7a).
Örnek 3:
Nev‘-i insân mazhar-ı tecellî-i tâm ve hüsn-i hûbân mir‘ât-ı cemâl-i Rabbü’l-enâm oldugına bu matla‘-ı matbu‘-ı mermûz ile remz ü îmâ ve işâret itmişdür (Canım, 2018, s. 94).
Ahmed Vefîk Paşa (1306). Lehçe-i Osmânî C. II. İstanbul: Mahmud Beg Matbaası.
Âsaf Mehmed Paşa. Cezîre-i Mesnevî. Ankara Adnan Ötüken İl Halk Kütüphanesi, 06 Hk 407.
Canım, R. (hzl.) (2018). Latîfî Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratu’n-Nuzemâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-216998/latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzama.html
Doktor Hüseyin Remzi (1305). Lügat-i Remzî C. II. İstanbul: Hüseyin Remzî Matbaası.
Mehmed Salâhî (1313). Kâmûs-ı Osmânî C. II. İstanbul: Mahmud Beg Matbaası.
Şemseddîn Sâmî (2017). Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: Çağrı Yayınları.
Topal, A. (2009). “Âsafî’nin Cezire-i Mesnevî Adlı Eseri ve Bu Eserde Yer Alan Mesnevinin İlk On Sekiz Beytinin Tercümesi”, Turkish Studies, Volume 4/7, s. 603-618.
Zavotçu, G. (hzl.) (2017). Rızâ Tezkiresi. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-219133/riza-tezkiresi.html
