* "Güzelliğe sahip olan" anlamında özellikle tezkirelerde şairleri, manzum ve mensur metinleri ve nadiren de mekânları nitelemek için kullanılan, estetik açıdan yüksek bir değere, inceliğe, zarafete ve hoşluğa sahip olmayı ifade eden terim.
Terim, letâfet ve şi’ar kelimelerinden türetilmiş bir birleşik sıfattır.
Letâfet kelimesi, genellikle güzellik (hoşluk, latîflik, şirinlik, cazibe, revnak) olarak tanımlanmaktadır. Bazı kaynaklarda bu güzelliğin doğal, münasip (Salâhî, 2019; Şemseddin Sâmî, 2012) veya “zihinsel ya da ahlâkî açıdan etkileyici, zarif” olması gerektiği vurgulanmaktadır (Redhouse, 2011). Kelimenin bir davranış biçimi olarak incelik karşılığı da kullanılmaktadır (Ayverdi, 2011; Türk Dil Kurumu, 2022). Bu sebeple kaynaklarda “yumuşaklık”, “mülâyemet” (Ali Seydi, 1330; Kestelli, 2011; Toven, 2015) ve nezâket (Muallim Nâcî, 1322) anlamları da verilmektedir. Redhouse, incelik kelimesinin maddi anlamını da öne çıkararak ipliğin ince ve kumaşın hafif ve seyrek dokulu olması durumlarını hususen belirtmektedir (Redhouse, 2011). Letâfet kelimesi, aynı zamanda, kesafetin zıddı olarak açıklık ve küşâyiş (Ali Seydi, 1330; Cûdî, 2006) veya gözle görülebilecek gibi olamama (Ayverdi, 2011) anlamlarına gelmektedir.
Şi’ar kelimesi, iz, işaret, alâmet, ayırıcı özellik, nişan, temel prensip, düstur, âdet, yol, usûl, motto ve bir topluluğun amaç ve ülküsünü ifade eden kısa deyiş gibi anlamlara gelmektedir. Bununla beraber, sonuna geldiği kelimelere “sahip olan” anlamı katarak “letâfet-şi’âr” kelimesinde olduğu gibi birleşif sıfat yapımında kullanılır. Dilimizde bu şekilde türetilmiş bir çok sıfat vardır: celâdet-şi’ar, fazîlet-şi’ar, hud‘a-şi’ar, merhamet-şi’ar, mürüvvet-şi’ar, şefkat-şi’ar, şöhret-şi’ar, vefâ-şi’ar, zafer-şi’ar ve zulüm-şi’ar (Ayverdi, 2011).
Letâfet-şi’âr kelimesi, sözlüklerde madde başı olarak yer almamakla beraber, “güzelliğe sahip, güzellikler içeren, zerafet sahibi” olarak anlamlandırılabilir.
Letâfet terimi, hem şairlerin hem de manzum ve mensur metinlerin değerlendirilmesi için kulanılmıştır. Tolasa, letâfet kavramını, “lutf ve latîf” kavramları ile değerlendirmiş ve kavramların sözlük anlamlarına uygun kullanıldığı görülmüştür (1983). Şiirlerde letafet kavramıyla karşılanan güzelliğin şairin doğal yeteneği ya da eğiliminden gelmesi durumu, kelimenin doğal güzellik anlamı ile uyumludur. Kaplan tarafından “şiirde letâfet kavramıyla şiirde güzellik, tatlılık, incelik, şirinlik vb. unsurlara sahip oluşu ifade ettiği” (Kaplan, 2021, s. 224) tespit edilmiştir. Nesir için kullanıldığı örneklerde de buna benzerdir (Kaplan, 2021, s. 225). Şairde ise “lügat anlamına uygun olarak şairle ilgili bir unsurdaki tatlılığı, güzelliği, latifliği belirttiği veya şairin taşıdığı bir özellik olarak bulunduğu ortama tatlılık, şirinlik, latiflik katışını ifade ettiği” (Kaplan, 2021, s. 225) belirtilmiştir.
Letâfet-şi’âr tanımlaması, Polat tarafından bağımsız bir edebiyat terimi olarak kabul edilmiştir ve “Estetik izler barındıran ve güzeli çağrıştıran vasıflara sahip olan şairi ve şiiri” nitelediği belirtilmiştir (Polat, 2023).
Letâfet kelimesinden türetilen başlıca terimler şöyle sıralanabilir: letâfet-âsâr, letâfet-ârâ, letâfet-edâ, letâfet-iş‘âr, letâfet-kâr, letâfet-me’âl, letâfet-medâr, letâfet-mikdâr, letâfet-perver, letâfet-şi’âr, letâfet-’unvân.
"Letâfet-şi’âr" terkibi, bahsedilen şeyin (şiir, söz, mekân, kişi vb.) estetik açıdan yüksek bir değere, inceliğe, zarafete ve hoşluğa sahip olduğunu ifade etmek için kullanılan olumlu bir sıfattır. Bazı örneklerde latîf ve letâ’if terimleri ile kullanılarak anlamı vurgulanmaktadır: “latîf-eş’ârı ve bî-misl ü mânend inşâ-yı letâfet-şi’ârı vardur.” [Onun eşsiz ve benzersiz, hoş şiirleri ve incelikle dolu yazıları vardır] (Kınalızâde, 2009, s. 150). Tezkirelerde bu terimin kullanılma sebebi olan güzellik unsurunun ne olduğu genellikle belirtilmez. Yine de bazı örneklerde ipuçları bulunabilir. Örneğin, Merdümî tanımlanırken “le’âlî-i âbdâr-ı fikret ü enzârını nisâr u îsâr itmekle sehî-kaddân belâgat u fesâhatı der-kenâr iden nâzımân-ı letâfet-şi’ârdandur” [Fikir ve bakış açısının parlak incilerini saçıp bağışlayarak, belagat ve fesahatin boylu poslu güzellerini ele geçiren/kucaklayan incelikle dolu şairlerdendir.] (Kınalızâde, 2009, s. 278) ifadesi kullanılarak güzelliğin belagat, fesahat, fikir ve bakış açısından kaynaklandığı belirtilir. Çok benzer ifadelerle Me’âlî için de nadir ve güzel fikir ve bakış açıları güzellik unsuru olarak gösterilir (Kınalızâde, 2009, s. 239).
Terimin kulanım alanlarından biri, edebî ürünlerin güzelliğini vurgulamaktır. Tezkirelerde asâr, beyt, efkâr, eş’âr, güftār, inşâ, letâ’if, mecelle, rübâ‘î, zebân gibi bu kavram kapsamında değerlendirilmektedir. Bazen de bu edebî ürünler istiare yoluyla başka güzellik unsurları ile karşılanabilir: Örneğin; Kınalızade, Nev’î’nin şiirlerini değerlendirirken “le’âlî-i eş’âr-ı letâfet-şi’âr” [güzel şiirlerinin incileri] (2009, s. 380), ‘Atâyî ise Hâce ‘Atâ’ullâh Efendi’den bahsederken “semâ-yı tahkîk u îkânuñ ebr-i letâfet-şi’âr-ı fehm ü şu‘ûr” [araştırma ve inanç semasının anlayış ve incelikli hoş yağmurları] (2017, s. 586) tabirlerini kullanır.
Edebî ürünler kadar, ediplerin de letâfet-şi’âr olarak tanımlandığı görülür. Örneğin, Me’âlî ve Merdümî “nâzımân-ı letâfet-şi’âr” (Kınalızâde, 2009, ss. 239; 278), Sûzî ise şâ’ir-i letâfet-şi’âr (Mîrzâ-zâde Sâlim, 2018, s. 241) olarak değerlendirilir. Ayrıca sıklıkla şairlerin tab’ları (kişilikleri) bu şekilde tanımlanır.
Nadir durumlarda bazı yerler de “letâfet-şi’âr” olarak tanımlanabilir. Şemsüddîn Fenârî’nin tekkesinin civarı (Mecdî, 2022, s. 556) ve Hama şehri (Mecdî, 2022, s. 1379) bu örneklerdendir.
En büyük kullanım öbeği, şiir örneklerinden önce herhangi bir bağlam bilgisi içermeyen “bu güftâr âsâr-ı tâb’-ı letâfet-şi’ârlarındandır” [bu güfteler onun latif yaratılışının eserlerindendir] benzeri kullanımlardır. Beyânî’nin Tezkiretü'ş-şu'ârâ’sındaki dört örneğin tamamı, Rıza Tezkiresi’ndeki üç örneğin ikisi, Sâlim Tezkiresi’ndeki dokuz örneğin dördü, Fındıklılı İsmet’in Tekmiletü’ş-Şakâ’ik fî Hakki Ehli’l-Hakâîk’indeki iki örneğin biri ve Ali Emirî’nin Mir’âtü’l-Fevâ’id Fî Terâcimi Meşâhiri Âmid’deki tek örnek bu şekildedir.
Letâfet-şi’âr terimi; Kınalızade Hasan Çelebi’nin Tezkiretü'ş-şu'ârâ’sında 6, Beyânî’nin Tezkiretü'ş-şu'ârâ’sında 4, Rıza Tezkiresi’nde 3, Sâlim Tezkiresi’nde, Şefkat-i Bağdâdî Tezkiresi’nde 1 ve Ali Emirî’nin Mir’âtü’l-Fevâ’id Fî Terâcimi Meşâhiri Âmid'inde 1 kez kullanılmıştır.
Şakâ'ik zeyllerinde de kullanılan terim Mecdî’nin Hadâ'iku'ş-şakâ'ik’inde 4, Nev‘îzâde Atâyî’nin Hadâ'iku'l-hakâ'ik fî Tekmileti'ş-şakâ'ik’inde 1, Fatin’in Hâtimetü'l-eş'âr’ında 2 ve Fındıklılı İsmet’in Tekmiletü’ş-Şakâ’ik fî Hakki Ehli’l-Hakâîk’inde 2 kez kullanılmıştır.
Örnek 1:
Zemânında şi’rle iştihâr bulan şu’arâ-yı nâmdârdan ve ol ‘asrda dâm u dâne-i nakt-ı hurûf ile tezervân-ı ma’ânî-i letâfet-me’lûfı şikâr ve dirhem ü dînâr-ı fikret ü enzârı nisâr u îsâr itmekle sehî-kaddân nevâdir ü letâ’ifi der-kenâr iden nâzımân-ı letâfet-şi’ârdandur (Kınalızâde, 2009, s. 239).
Örnek 2:
Ol âkıl-ı kâmil-hıred ü bâlig-nazaruñ yanında İmriü’l-Kays, Kays-ı Amirî messâbesinde olup anuñ zebân-ı kilk-i letâfet-şi’ârı mahzen-i esrâr-ı fesâhat ve matla-ı envâr-ı belâgatdür (Mecdî, 2022, s. 898).
Örnek 3:
Mûmâ-ileyh ihtirâ-ı mezâmine kâdir bir şâir-i mâhir olup dîvân olacak mikdâr eş‘âr-ı letâfet-şi’ârı vardır (Fatîn, 2017, s. 299).
Ali Seydi. (1330). Resimli Kâmûs-ı Osmânî. İstanbul: Matbaa-i Kütübhane-i Cihan.
Ayverdi, Z. İ. (2011). Kubbealtı Lugatı. İstanbul: Kubbealtı Yayınları.
Beyânî, C. M. (2017). Beyânî Tezkiresi (Tezkiretü’ş-şu’arâ) (A. Sungurhan, Ed.). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194495/beyani-tezkiresi-tezkiretus-suara.html
Cûdî, İ. E. (2006). Lügat-ı Cûdî (İ. Parlatır, B. Tezcan Aksu, & N. Tufar, Ed.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Fatîn, D. (2017). Fatîn Tezkiresi (Hâtimetü’l-Eşâr) (Ö. Çiftçi, Ed.). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-195831/fatin-tezkiresi.html
Fındıklılı, İ. E. (2021). Fındıklılı İsmet Efendi’nin Şakâ’ik Zeyli, Tekmiletü’ş-Şakâ’ik fî Hakki Ehli’l-Hakâîk (İ. Yıldırım, Ed.). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
Kaplan, F. (2021). Klasik Türk edebiyatı eleştiri terimleri sözlüğü -Latîfî tezkiresi örneği-. İstanbul: DBY Yayınları.
Kestelli, R. N. (2011). Resimli Türkçe kamus (R. Toparlı, B. Tezcan Aksu, C. S. Kanoğlu, & S. Türkmen, Ed.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Kınalızâde, H. Ç. (2009). Tezkiretü’ş-Şu’arâ (A. Sungurhan Eyduran, Ed.). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194494/kinalizade-hasan-celebi-tezkiretus-s-uara.html
Lane, E. W. (1863, 93). Arabic-English lexicon. Williams and Norgate. http://arabiclexicon.hawramani.com/william-edward-lane-arabic-english-lexicon/
Mecdî, M. E. (2022). Mecdî’nin Şakâ’ik Tercümesi, Hadâ’iku’ş-Şakâ’ik (B. Alpaydın & F. Odunkıran, Ed.). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
Mîrzâ-zâde Sâlim, M. E. (2018). Tezkiretü’ş-şuarâ (A. İnce, Ed.). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-203805/mirza-zade-mehmed-salim-tezkiretu39s-su39ara.html
Muallim Nâcî. (1322). Lugat-i Nâcî. Asr Matbaası.
Nev‘îzâde Atâyî. (2017). Hadâ’iku’l-Hakâ’ik fî Tekmileti’ş-Şakâ’ik, Nev‘îzâde Atâyî’nin Şakâ’ik Zeyli (S. Donuk, Ed.). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
Nişanyan, S. (2024). Nişanyan Sözlük.
Polat, K. (2023). XVIII. yüzyıl tezkirelerinde edebiyat eleştirisi . Doktora Tezi, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi.
Redhouse, J. W. (2011). Turkish and English lexicon. İstanbul: Çağrı Yayınları.
Rızā, Z. M. S. M. (2017). Rızâ tezkiresi (G. Zavotçu, Ed.). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-219133/riza-tezkiresi.html
Salâhî, M. (2019). Kâmûs-i Osmânî. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
Salmoné, H. A. (1889). An advanced learner’s arabic-english dictionary. Librairie du Liban. https://arabiclexicon.hawramani.com/habib-anthony-salmone-an-advanced-learners-arabic-english-dictionary/
Şefkat-i Bagdâdî. (2017). Şefkat Tezkiresi (Tezkîre-i Şu’arâ-yı Şefkat-i Bagdâdî) (F. Kılıç, Ed.). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. ekitap.ktb.gov.tr
Şemseddin Sâmî. (2012). Kâmûs-ı Türkî (R. Gündoğdu, N. Adıgüzel, & E. F. Önal, Ed.). İdeal Kültür.
Tetik, B. (2025). Eltâf. İçinde Tezkire Terimleri Sözlüğü (TETES).
Tolasa, H. (1983). Sehî, Latîfî, Âşık Çelebi tezkirelerine göre 16. Y.y.’da edebiyat araştırma ve eleştirisi I. Ege Üniversitesi.
Toven, M. B. (2015). Yeni Türkçe Lügat (A. Hayber, Ed.). Türk Dil Kurumu.
Türk Dil Kurumu. (2022). Türk Dil Kurumu Sözlükleri. Türk Dil Kurumu. https://sozluk.gov.tr/
