bülbül-i nükte-dân, şâ'ir-i nükte-dân, şâ'ir-i mâhir-i nükte-dân
* İnce, nükteli sözden anlayan, nükteli konuşmayı bilen, esprili, zarif kimseler için kullanılan terim.
Arapça “nükte” ve Farsça “dânisten” fiilinin geniş zaman gövdesi “dân” ile yapılan bir birleşik sıfattır. Sözlüklerde “iyi ve kötüyü ayırt edebilen, ironiden anlayan, ince noktaları anlayan” (Lugatnâme-i Dihhuda, 01.04.2025, “نکته دان”) “sözün nüktelerini anlayan” (Sami, 2011, s. 1470), “esprili, nükteci, ince sözden anlayan” (Kanar, 2011, s. 1005), “iyi nükte yapan; nükte yapmasını bilen; nükteli söz söylemekten hoşlanan; nükteci” (Çağbayır, 2017, s. 1290) “nükte bilen, zarif, ince (kimse)" anlamlarına gelen Arapça Farsça birleşik sıfattır (Devellioğlu, 2005, s. 847).
Tezkirelerde esprili, nükteden anlayan, ince anlamları bilen ve eserlerinde nüktedan bir tarza sahip olan kimseler için kullanılan bir terimdir.
“Nükte-dân” kelimesi ilk kez Sehi Bey'e ait olan Heşt-Bihişt adlı tezkirede yer almıştır. Tezkire yazarı şairlerin niteliklerini belirtirken “nüktedân-ı ‘âlem” tabirini “âlemin ince söz söyleyen şairleri” bağlamında kullanmıştır (İpekten vd., 2017, s. 3). Kelime Heşt-Bihişt'ten sonra Latîfî'nin Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ adlı eserinde yer almıştır. Latîfî kelimeyi “müfessir”, “muhakkık” ve “müdakkık kelimeleriyle birlikte kullanmıştır. ”Müfessir" Kur'an-ı Kerim'i yorumlayan kişiler için (Çağbayır, 2017, s. 1148), “muhakkık” hakikati ortaya çıkaran kişiler için (Çağbayır, 2017, s. 1096), “müdakkık” ise bir konuyu inceden inceye araştıran kişiler için (Çağbayır, 2017, s. 1144) kullanılmıştır. “Nükte-dân” kelimesi bu kelimelerle bağlantılı olarak hakikati ince bir şekilde görüp ortaya çıkaran âlimler bağlamında kullanılmıştır (Canım, 2018, s. 45). Latîfî bir başka bölümde, iyi şiirle kötü şiiri ayırt edemeyen bilgisiz kimselerin gerçekleri ortaya koyabilen nüktedan kişiler gibi davrandıklarını ifade etmiştir (Canım, 2018, s. 68). Latîfî'nin tezkiresinde kelimenin bir başka kullanımı “tarîk-ı şiʿrüñ sâlik-i nüktedân-ı rakîk-beyânları” (Canım, 2018, s. 233) cümlesinde vardır. Burada kelime şairler için “şiir yolunun ince anlamlarını bilen nüktedan kişiler” bağlamında kullanılmıştır.
Âşık Çelebi Meşâ’irü’ş-Şuʿarâ adlı tezkiresinde, ilim ve irfan sahibi kimselerin her birinin söyleme ve anlatma yeteneğine sahip nüktedan kimseler olduğunu ifade etmiştir (Kılıç, 2018, s. 35). Âşık Çelebi tezkiresinde nüktedan kelimesini “mû-şikâf” ile birlikte kullanmıştır (Kılıç, 2018, s. 415). “Bir şeyi en ince ayrıntısına kadar araştıran; çok ince ve iyi düşünen” (Çağbayır, 2018, s. 1124) anlamıma gelen bu kelime ile “nükte-dân” kelimesi bir arada düşünüldüğünde bu kimselerin ince anlamları düşünen ve kavrayan kimseler olduğu anlaşılmaktadır.
Kınalızâde Hasan Çelebi Tezkiretü’ş-Şu’arâ adlı eserinde “Hüseyn Çelebi” başlığı altında “tab'-ı nüktedân” terkibiyle şairin nüktedan bir kişi olduğu ve şiirinde de böyle bir tarzı olduğunu ifade etmiştir (Sungurhan, 2017a, s. 297).
Ahdî Gülşen-i Şuʿarâ adlı tezkiresinde şiiri bahçedeki gül, şairi de ince anlamları bilen nüktedan bir bülbül olarak nitelemiştir. Bülbül güzel ötmesiyle dikkat çeken bir kuştur. Şair de güzel şiirler söyleyerek beğeni topladığından bir bülbül gibi tasvir edilmiştir (Solmaz, 2018, s. 106). Aynı tezkirenin müellifi başka bölümde ise şiiri bahçedeki gül, şairi de bahçenin goncası gibi tasvir etmiştir (Solmaz, 2018, s. 164).
Ali Emîrî Efendi, Tezkire-i Şu’arâ-yı Âmid adlı eserinde “nüktedân-ı rengîn-makâl” terkibini kullanmıştır. Şiirlerini güzel bulduğu bir şairi överken bu şairin sözleri güzel olan nüktedan bir kişi olduğunu vurgulamıştır (Kadıoğlu, 2018, s. 445).
Nükte-dân, pek çok farklı terkip içinde kullanılmıştır. Bunlar genellikle şairlerin nüktedan bir kişiliğe veya üslûba sahip olduklarını vurgulamak amacıyla kullanılmıştır. Bu terkiplere “zât-ı nükte-dân” (İnce, 2018, s. 376), “yârân-ı nükte-dân” (Solmaz, 2018, s. 259), "şâ’ir-i nükte-dân" (Sungurhan, 2017b, s. 166) "şâ‘ir-i mâhir-i nükte-dân" (İnce, 2018, s. 199; Erdem, 1994, s. 187 ), “güzide-yârân-ı nüktedân” (Solmaz, 2018, s. 237), “cevân-ı nükte-dân” (Kılıç, 2018, s. 538), Nâbî-i nüktedân" (Kadıoğlu, 2018, s. 63) “ʿâlemüñ nükte-dân-ı âgâhı" (Yılmaz, 2019, s. 36), zarîf-i nükte-dân (Zavotçu, 2017, s. 199) örnek verilebilir.
“Nükte-dân” kelimesi divanlarda ve mesnevilerde de yer almıştır. Nev‘î'nin Münâzara-i Tûtî vü Zâğ adlı mesnevisinde yer alan "Bahtuñ igen olma nüktedânı / Gel añla lisân-ı bî-lisânı" beytinde “nükte-dân” kelimesi ince ve derin anlamları bilen kimse bağlamında kullanılmıştır (Taş ve Zülfe, t.y., s. 20). Bâkî Divanı'nda yer alan “Gelmeye sen gül-’izârı vasf ider bülbül-sıfat / Gülsitân-ı ‘ âleme Bâkî gibi bir nükte-dân” (Küçük, 2015., s. 330) beytinde âlemdeki, güzellikleri Bâkî gibi nüktedan bir şairin anlatabileceği ifade edilmiştir. Burada “nükte-dân” derin ve ince anlamları bilen yetenek sahibi şair manasında kullanılmıştır.
Kelime Heşt-Bihişt'te 1; Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ'da 16; Meşâ’irü’ş-Şuʿarâ'da 5; Kınalızâde Hasan Çelebi Tezkiresi'nde 8; Gülşen-i Şuʿarâ'da 16; Beyânî Tezkiresi'nde 1; Künhü'l-Ahbâr'da 2; Mecma‘ü’l-Havâs 'ta 1; Riyâzü'ş-Şuʿarâ'da 1; Rızâ Tezkiresi'nde 3; Güftî Tezkiresi'nde 15; Safâyî Tezkiresi'nde 10; Sâlim Tezkiresi'nde 11; Safvet Tezkiresi'nde 4; Râmiz Tezkiresi'nde 21; Silahdarzâde Tezkiresi'nde 1; Tezkire-i Şu’arâ-yı Mevleviyye'de 4; Şefkat Tezkiresi'nde 1; Bâğçe-i Safâ-endûz'da 1; Fatîn Tezkiresi'nde 3; Kâfile-i Şuʿarâ'da 1; Eslâf'ta 1; Tezkire-i Şu’arâ-yı Âmid'de 19; İşkodra Vilayeti Osmanlı Şairleri'nde 2; Mecma‘-i Şu‘arâ ve Tezkire-i Üdebâ'da 5 yerde geçmektedir.
Örnek 1:
Nükte-dân-ı ‘âlem ve suhen-dân-ı benî âdem ki müdekkık-ı hurde-bîn ve muhakkık-ı hıred-âyîn hıdmetlerinde olup eş‘âr nazmına mâ’il olan nazm ehli kâmilleri ve söz veznine kâdir olan şu‘arâ vü fusahâ kâyilleridür (İpekten vd., 2017, s. 3).
Örnek 2:
Hattâ kelâm-ı kadîm ve furkân-ı ʿazîmüñ müfessirleri ve muhakkıkları ve nüktedân-ı müdakkıkları… (Canım, 2018, s. 45).
Örnek 3:
Kezâlik şunlar ki nasb-ı a'yan-ı 'ilm ü 'irfandur, her biri beyân-ı beyânda bir vech ile nükte-dândur (Kılıç, 2018, s. 35).
Örnek 4:
Egerçi sâir şuʿarâ gibi mahlas ihtiyâr itmemiş feemmâ ol bülbül-i nükte-dânînüñ gülistân-ı maʿânîde gül gibi nazmı vasf-ı semen-berân-ı hoş-bû ve gonce-dehânân-ı dil-cû vâkıʿ olmışdur (Solmaz, 2018, s. 106).
Örnek 5:
…es-Seyyid Mehmed Efendi nâm zât-ı fezâ'il-mevfûrdur ki fazilet-i bâhirelerinden ma-'adâ şi'r ü inşâda yek-tâ vü fâ’iku’l-akrân ve eşʿâr-ı dürer-bârları ser-sahîfe-i sipihre şâyân-ı nüvişte-i tahrîr olan şuʿarâdan câlis-i safhâ-i hüner-verân bir şâ‘ir-i mâhir-i nükte-dân idi (Erdem, 1994, s. 187).
Açıkgöz, N. (hzl.) (2017). Riyazi Muhammed Efendi Riyâzü'ş-Şuʿarâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-191371/riyazi-riyazus-suaratezkiretus-suara.html
Arslan, M. (hzl.) (2018). Mehmed Sirâceddîn Mecma‘-i Şu‘arâ ve Tezkire-i Üdebâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-208568/mehmed-siraceddin-mecma-i-suara-ve-tezkire-i-udeba.html
Aydemir, E., Özer, F. (hzl.) (2019) Faik Reşâd Eslâf. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-242935/eslaf-faik-resad.html
Canım, R. (hzl.) (2018). Latîfî-Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ (Tenkitli Metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-216998/latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzama.html
Çağbayır, Y. (2017). Arap Asıllı Türk Alfabesiyle Yazılmış Türkçenin Söz Varlığı: Ötüken Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
Çapan, P. (hzl.) (2005). Mustafa Safâyî Efendi Tezkire-i Safâyî: Nuhbetü’l-Âsâr Min Fevâ’idi’l-Eş‘âr (İnceleme-Metin-İndeks). Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
Çiftçi, Ö. (hzl.) (2017). Fatîn Davud Hâtimetü'l-Eşʿâr (Fatîn Tezkiresi). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi:https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-195831/fatin-tezkiresi.html
Devellioğlu, F. (2005). Osmanlıca-Türkçe Aniklopedik Lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi Yayınları.
Erdem, S. (hzl.) (1994). Râmiz ve Âdâb-ı Zurafâ’sı (İnceleme-Tenkidli Metin-İndeks-Sözlük). Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
Genç, İ. (hzl.) (2018). Esrâr Dede Tezkire-i Şuʿarâ-yı Mevleviyye (İnceleme-Metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-206275/tezkire-i-suara-yi-mevleviyye.html
Güzel, B. (hzl.) (2018). Kemiksiz-zâde Safvet Mustafa Nuhbetü'l-Âsâr fî-Ferâ'idi'l-Eşʿâr. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
İnce, A. (hzl.) (2018). Mîrzâ-zâde Mehmed Sâlim Efendi Tezkiretü’ş-şuarâ (İnceleme-Metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-203805/mirza-zade-mehmed-salim-tezkiretu39s-su39ara.html
İpekten, H., Kut, G., İsen, M., Ayan, H., ve Karabey, T. (hzl.) (2017). Sehî Beg Heşt Bihişt. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56165,hest-bihistpdf.pdf?0&_tag1=03EE5380B678F1063BF0A9ED54D2FA0DD771F0E5&crefer=4A8CB85502C2752C6E50CF3BEB4974CF3D07D8EE660BBDE1C6F89C4FC2F94F4B
İsen, M. (hzl.) (2017). Künhü’l-Ahbâr’ın Tezkire Kısmı. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194288/kunhul-ahbarin-tezkire-kismi.html
Kadıoğlu, İ. (hzl.) (2018). Ali Emîrî Efendi Tezkire-i Şuʻarâ- yı Âmid. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-375473/ali-emiri-tezkire--i-suara--yi-amid.html
Kanar, M. (2011). Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. İstanbul: Say Yayınları.
Karateke, H. T. (hzl.) (2018). Ali Emirî Efendi İşkodra Vilayeti ʿOsmanlı Şaʿirleri. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi:https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-204954/iskodra-vilayeti-osmanli-sairleri.html
Kılıç, F. (hzl.) (2017). Şefkat Tezkire-i Şuʿarâ-yı Şefkat-i Bagdâdî. Ankara: T.C. Kültür ve Turizim Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194367/sefkat-tezkiresi-tezkire-i-suara-yi-sefkat-i-bagdadi.html
Kılıç, F. (hzl.) (2018). Âşık Çelebi Meşâ’irü’ş-Şuʿarâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-210485/asik-celebi-mesairus-suara.html
Kuşoğlu, M. O. (hzl.) (2012). Sâdıkî-i Kitâbdâr'ın Mecma‘ü’l-Havâs Adlı Eseri (İnceleme - Metin - Dizin) (Yayımlanmış doktora tezi). Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul.
Küçük, S. (hzl.) (2015). Bâkî Dîvânı Tenkitli Basım. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Lehçediz. 01.04.2025. Erişim adresi: https://lehcediz.com/tarama/pages/arama/arama_sonuc.php?s=n%C3%BCkte-dan
Lugatnâme-i Dihhuda. 01.04.2025. Erişim adresi: https://abadis.ir/fatofa/%D9%86%DA%A9%D8%AA%D9%87-%D8%AF%D8%A7%D9%86/
Oğraş, R. (hzl.) (2018). Esʿad Mehmed Efendi Bağçe-i Safâ-endûz. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-212024/esad-mehmed-efendi-bagce-i-safa-enduz.html
Oğuz, F. S., Koncu, H. ve Çakır, M. (hzl.) (2017). Mehmed Tevfik Kâfile-i Şuʿarâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-196469/mehmed-tevfik-kafile-i-su39ara.html
Öztürk, F. (hzl.) (2018). Silâhdâr-zâde Mehmed Emîn Tezkire-i Silâhdâr-zâde. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-209345/tezkire-i-silahdar-zade.html
Solmaz, S. (hzl.) (2018). Ahdı̂ ve Gülşen-ı̇ Şuʿarâ’sı (İnceleme-Metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-201251/ahdi-gulsen-i-suara.html
Sungurhan, A. (hzl.) (2017a). Kınalızâde Hasan Çelebı̇ Tezkı̇retü’ş-Şu’arâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194494/kinalizade-hasan-celebi-tezkiretus-s-uara.html
Sungurhan, A. (hzl.) (2017b). Beyânî Tezkiretü’ş-şu’arâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194495/beyani-tezkiresi-tezkiretus-suara.html
Şemseddin Sami. (2011). Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: Kapı yayınları.
Taş, H. ve Zülfe, Ö. (hzl.) (t.y.). Nev‘î Münâzara-i Tûtî vü Zâğ. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78439/nevi---munazara-i-tuti-vu-zag.html
Yılmaz, K. (hzl.) (2019). Güftî Teşrîfâtu’ş-Şu‘arâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-247200/gufti-tesrifatus-suara.html
Zavotçu, G. (hzl.) (2017). Rızâ Tezkiresi. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-219133/riza-tezkiresi.html
