belâgat-güftâr-ı şîrîn-reftâr
* Belâgat-güftâr “sözü yerinde ve etkili bir biçimde söyleme becerisi” anlamında olup, doğruyu, gerçeği, hakikati söyleyen; olanı olduğu gibi ifade eden” anlamlarında bir terim.
Belâgat-güftâr (Ar-Far.) : Arapça bir kelime olan belâgat iyi, güzel, pürüzsüz söz söyleme, uzdillilik; sözün düzgün, kusursuz, yerinde ve adamına göre söylenmesini öğreten ilmin adı (Devellioğlu, 1982, s. 102); sözü kelimeleri doğru ve etkili bir biçimde kullanma (Steingass, (1930, s. 196); “belâga” kökünden türemiş “ulaştı, nihayete erdi, idrak etti, kâfi geldi, idare etti, te’kide, son hadde vardı, aksâ-yı muradına yetti” anlamlarına gelmektedir. Kelâmın fasih olmakla beraber muktezâ-yı hâle/duruma uygun olması (Muallim Naci, 1987, s. 180); meramın güzel ve düzgün bir biçimde sanatlı sözlerle ifadesi (Ş.Sâmî, 1992, s. 301); sözün en etkili biçimde kullanımı, etkili söz gibi anlamlarda tanımlanmışken Farsça güftâr “goft" fiil köküne “-âr” yapım ekinin gelmesiyle türemiş olup “söz, konuşma” anlamına gelir (Kanar, 2010, s. 1282) söz (Sâmî, 1317, s. 1171) anlamındadır Kelimelerinin birleşiminden meydana gelen belâgat-güftâr tamlaması da sözü yerinde ve en etkili bir biçimde kullanma anlamındadır.
Belâgat-güftâr tamlamasının yer aldığı bir sözlük tespit edilmemiştir. Bununla birlikte tamlamayı oluşturan kelimelerden belagat kelimesinin terim olarak “sözün en doğru ve en güzel şekilde ifadesi” (Arı, 2001, s. 396), güftâr kelimesi ise “söz” anlamında kullanılmasından hareketle”belâgat-güftâr” tamlamasının “etkili söz söyleme ve “sözü etkili bir biçimde kullanan” gibi anlamlarda kullanılmaktadır.
Belâgat-güftâr, Ali Emirî Efendi’nin Tezkire-i Şuârâ-yı Amid adlı eserindeki Haşim maddesinde geçmektedir. Ali Emirî Efendi Haşim’in edebî kişiliğini anlatırken, “tâze-edâ ve mazmûn-ı letâfet-ârâ ile şuʻarâ-yı ʻasrınıñ bülend ü mümtâzı ve letâfet-i eşʻâr ve belâgat-güftâr-ı şîrîn-reftâr ile” diyerek onun zamanın önde gelen, seçkin şairlerinden biri ve onun sözü etkili bir biçimde kullanma becerisine sahip olduğunu belirtmiştir.
Belâgat-güftâr sadece Ali Emirî Efendi’nin Tezkire-i Şuârâ-yı Amid adlı eserinde ve bir yerde geçmektedir.
Örnek 1:
Mütercim-i nâdire-hû ʻulûm-ı ʻArabiyye’de nâdire-i akrân ve fünûn-ı sâ’irede müşârün-bi’l-benân ve elhak şiʻr ü inşâda yek-tâ-süvâr-ı pehnâ-yı ʻirfân bir şâʻir-i pâkize-taʻbîr ve sühan-cûdur ki, tâze-edâ ve mazmûn-ı letâfet-ârâ ile şuʻarâ-yı ʻasrınıñ bülend ü mümtâzı ve letâfet-i eşʻâr ve belâgat-güftâr-ı şîrîn-reftâr ile miyâne-i ihvânda hâ’iz-i kasabü’s-sebak-ı iʻcâzî olup…. (Kadıoğlu, 2018, s. 218).
Devellioğlu, F. (1982). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi Yayınları.
Kadıoğlu, İ. (hzl.) (2018). Tezkire-i Şuʻarâ-yı Âmid. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-375473/ali-emiri-tezkire--i-suara--yi-amid.html
Mütercim Âsım Efendi. (2009). Burhân-ı Katı. İstanbul: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Muallim Naci (1987). Lugat-ı Naci. İstanbul, Çağrı Yayınları.
Steingass, F. (1930). Persian-English Dictionary. London: Routledge & Kegan Paul.
Şemseddin Sâmî (1317). Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: İkdâm Matbaası.
