ʿÂLİM (ʿĀLİM)

ʿâlime, ʿâlim ü fâzıl, ʿâlim ü ʿârif, ʿâlim ü kâmil, ʿâlim ü şâir, ʿâlim ü âmil, ʿâlim-i mütebahhir, ʿâlim-i Rabbânî

* "Bilen, bilgili, ilim sahibi olan kimse" anlamlarına gelen tezkirelerde şairin kendisini, aile yahut toplum statüsünü tanımlayan terim.

Sözlük Anlamı

Arapça ilm kökünden ism-i fâil olup sıfattır. Sözlüklerde iki şekilde kullanılır: Birincisi “bilen, bilgili, bilgiç; "ilim ile iştigal edenler" (Şemseddin Sami, 2015, s. 50); "ilim sahibi olan kimse” (Ayverdi, 2010, s. 72) ; “ilim ile muttasıf, ilim sahibi, bilir olan kimse”dir (Muallim Nâcî, 2009, s. 28; Doktor Hüseyin Remzî, 2018, s. 814; Ali Nazîmâ ve Faik Reşâd, 2005, s. 10). İkinci anlamı ise, “derin ilim sahibi”(Erkan, 2013, s. 762); ”belli bir ilim dalında çalışan, araştırma yapan kimse, bilgin, bilim adamı" (Ayverdi, 2010, s. 72); “bilim doktoru, bilgin” (Redhouse, 1987, s. 1278); “tarîk-i tedrîs ve kazaya mensup olup zîyy ü kıyâfet-i mahsûsada bulunanlar, tarîk-i ilmî mensûbîni: ulemadan bir zat”tır (Şemseddin Sami, 2015, s. 50).

Terim Anlamı

Şair tanıtmasında şairin yahut varsa aile bireylerinin ilim, bilgi ve ihtisas sahibi oluşunu tavsif eder.

Tezkirelerdeki Bağlam Anlamı

ʿÂlim kelimesi ilk olarak Sehî Tezkiresi’nin “Sultân Korkud” maddesinde geçmektedir. Terim, söz konusu padişahın ilmî yönünü tavsif için kullanılmıştır. ʿÂlim kelimesi Sehî Tezkire’sinin Mevlânâ Vasfî ve Mevlânâ Şehîdî maddelerinde de geçmekte olup şairlerin ilmî yönünü tanımlamaktadır. Sehî Tezkiresi’nin dördüncü tabakası “âlim” şairlere ayrılmıştır. Dördüncü tabakaya göre âlim kelimesi dört anlamı ihtiva eder: 1. peygamberin ilmî varisi, 2. ilmî, mesleki mertebe, 3. dinî-tasavvufi bilgiye sahip kimse, 4. şairlik yeteneği (İpekten vd., 2017, s. 52-53). Ancak, bu terim dördüncü tabakada yer alan şair tanıtmalarında kullanılmamıştır. Latîfî Tezkiresi’nde ʿâlim kelimesi üç işlevde kullanılmıştır. Birincisi “ilim sahibi” genel bir kitleyi tanımlamaktır. Latîfî, Sultan Mehmed Han döneminde bir araya gelen âlimlerin çokluğunu şu şekilde ifade eder: “Şol ʿâlimler ki ʿulûm-ı ʿâliyyede her biri tedvîne ḳâdir ve envâʿ-ı fûnûnda mâhir her ḳande bir ʿâlim-i mütebaḥḥir ü müteferrid varsa eger diyâr-ı Hindde…” (Canım, 2018, s. 98). İkincisi mesleki ve ilmî ihtisas belirtmektedir. Latîfî, Kadri Efendi’nin ulema arasındaki yerini, ilmî mertebesini şu şekilde belirtir: “Beyne’l-ʿulemâ ʿâlim-i ʿâlî-miḳdâr ve ʿâlî-ḳadr (ü) ẕü’l-iḳtidâr kimesnedür.” (Canım, 2018, s. 427). Terim Âşık Çelebi, Kınalızâde Hasan Çelebi, Ahdî, Beyânî, Gelibolulu Âlî ve Garîbî Tezkiresi’nde de mesleki ve ilmî ihtisası tanımlamaktadır.

ʿÂlim kelimesi Sâdıkî Tezkiresi’nde “ilim sahibi” genel bir kitleyi tanımlarken Riyâzî ve Rıza Tezkiresi’nde olduğu gibi şairin mesleki ve ilmî yönünü de tanımlar. 18. yy. da, Safâyî, Sâlim, Râmiz, Safvet,Esrar Dede, Enderunlu Mehmed Âkif Tezkiresi’nde; 19. yy. da Ârif Hikmet, Fatîn,Tevfik ve Mehmed Tevfik Tezkiresi’nde; 20. yy.da Fâik Reşad, Mehmed Sirâceddin, Ali Emîrî, İbnülemin Mahmud Kemal İnal Tezkiresi’nde ise şairin kendisi yahut aile bireylerinin niteleyicisi olarak “ilim, bilgi ve ihtisas sahibi” anlamında kullanılmıştır.

Terimin kullanıldığı son örnek İbnülemin Mahmud Kemal İnal Tezkire’sinin “İbrahim Cudi” maddesidir. İnal burada, yıllarca ilime hizmet etmiş ve pek çok öğrenci yetiştirmiş olan İbrahim Cudi’yi “âlim” olarak vasıflandırırken, ölümünün ardından ihmal edilmesinden duyduğu teessüfü şu şekilde dile getirir: “Hakikatine bir kerre daha şahid olduk. Fakat bihakkın âlim, fadıl, şair bir ehli kemalin bu derece ihmal edilmesine de fevkalâde teessüf etdik.” (İnal, 1970, s. 2190).

Tezkirelerdeki Kullanım Sıklığı

Sehî Tezkire’sinde 3, Latîfî’de 17, Âşık Çelebi’de 20, Kınalızâde Hasan Çelebi’de 5, Ahdî’de 2, Beyânî’de 1, Gelibolulu Âlî’de 4, Garîbî’de 2 ; Sâdıkî’de 11 , Riyâzî’de 1, Rıza’da 3, Güftî’de 1; Safâyî’de 4 , Sâlim’de 7, Râmiz’de1, Safvet’de 1, Esrar Dede’de 6, Enderunlu Mehmed Âkif’de 1; Ârif Hikmet’de 3, Fatîn’de 12 , Tevfik’de 2, Mehmed Tevfik’de 18 ; Fâik Reşad’da 7, Mehmed Sirâceddin’de 2, Ali Emîrî’de 19, İbnülemin Mahmud Kemal İnal’da 29 kere kullanılmıştır.

Örnekler

Örnek 1:

ʿUlûmı tertîb üzre görmiş ʿâlim u fâżıl ve ehl-i dil kâmil Trabzon diyârından merḥûm Sulṭân Selîm Ḫan ḥażretleri ile bile geldi (İpekten vd. , 2017, s. 124).

Örnek 2:

Fâżıl ve ʿâlimtür, üküş ṣâliġ ve perhîz-kâr kişitür (Kuşoğlu, 2012, s. 188).

Örnek 3:

Ḳużât-ı ḳaṣabât-ı sütûde-ṣıfatdan ʿâlim ü fâżıl ve her fenniñ netîcesine vâṣıl şâʿir-i nâmdâr ve münşî-i rûzgâr bir z̠ât-ı şerîfdir (Çapan, 2005, s. 336).

Örnek 4:

Mûmâ-ileyh âlim bir şâir-i kâmil olup mürettep bir kıt‘a Dîvân-ı belâgat-ünvânı dahi vardır (Çiftçi, 2017, s. 243).

Örnek 5:

Mağfûr-ı müşârun-ileyh ʻilm ü kemâli nisbetinde münşî ü şâʻir ve şiʻr ü inşâsı mertebesinde ʻâlim-i mütebahhir idi (Kadıoğlu, 2018, s. 210).

Kaynaklar

Açıkgöz, N. ( 2017) (hzl.) Riyâzî Muhammed Efendi Riyâzü’ş-Şuara (Tezkiretü’ş-Şuara). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-191371/riyazi-riyazus-suaratezkiretus-suara.html

Ali Nazîmâ ve Faik Reşâd (2005). Mükemmel Osmanlı lügati. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Arslan, M. (hzl.) (2018). Mehmed Sirâceddin- Mecmâ’-ı Şu’arâ ve Tezkire-i Üdebâ. Ankara: T. C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-208568/mehmed-siraceddin-mecma-i-suara-ve-tezkire-i-udeba.html

Aydemir, E., ve Özer, F. (hzl.) (2019). Faik Reşâd -Eslâf. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-242935/eslaf-faik-resad.html

Ayverdi, İ. (2010). Kubbealtı Lugatı Misalli Büyük Türkçe Sözlük. İstanbul: Kubbealtı Yayınları.

Babacan, İ. (hzl.) (2010). Tezkire-i Mecâlis-i Şu’arâ-yı Rum-Garîbî Tezkiresi. Ankara: Vizyon Yayınları.

Erkan, A. (2006). Arapça- Türkçe sözlük. İstanbul: Huzur Yayınevi.

Canım, R. (hzl.) (2018). Latîfî-Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-216998/latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzama.html

Çapan, P. (hzl.) (2005). Mustafa Safâyî Efendi Tezkire-i Safâyî (Nuhbetü’l Âsâr Min Fevâ'idi'l Eş'âr) İnceleme-Metin-indeks. Ankara: AKM Yayınları.

Çınarcı, M. N. (hzl.) (2019). Şeyhülislam Ârif Hikmet Bey- Tezkiretü’ş-Şu’arâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-240610/seyhulislam-arif-hikmet-bey-tezkiresi.html

Çiftçi, Ö. (hzl.) (2017). Fatîn Tezkiresi (Hâtimetü’l-Eşâr). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-195831/fatin-tezkiresi.html

Doktor Hüseyin Remzî (2018). Lügat-ı Remzî (hzl. Ali Birinci). C. I. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Yayınları.

Erdem, S. (hzl.)(1994). Râmiz ve Âdâb-ı Zurafâsı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Genç, İ. (hzl.) (2018). Tezkire-i Şu’arâ-yı Mevleviyye. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-206275/tezkire-i-suara-yi-mevleviyye.html

Güzel, B. (2012). Kemiksiz-Zâde Safvet Mustafa Ve “Nuhbetü’l-Âsâr Min Ferâidi’l-Eş’âr” İsimli Şair Tezkiresi. Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi, Ankara.

İnal, İ. M.K. (1969-1970). Son Asır Türk Şairleri. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.

İnce, A. (hzl.) (2018). Mı̂rzâ-zâde Mehmed Sâlı̇m Efendı̇ Tezkı̇retü’ş-şu‘arâ (İnceleme-Metin). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-203805/mirza-zade-mehmed-salim-tezkiretu39s-su39ara.html

İpekten, H., Kut, G., İsen, M., Ayan, H., ve Karabey, T. (hzl.) (2017). Sehî Beg Heşt Bihişt. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78460/tezkireler.html

İsen, M. (hzl.) (2017). Künhü’l-Ahbâr’ın Tezkire Kısmı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194288/kunhul-ahbarin-tezkire-kismi.html

Kadıoğlu, İ. (hzl.) (2018). Tezkire-i Şuʻarâ-yı Âmid. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-375473/ali-emiri-tezkire--i-suara--yi-amid.html

Kılcı, M. (2001). Enderunlu Mehmet Âkif Mir’ât-ı Şi’r. Yüksek Lisans Tezi, Çukurova Üniversitesi, Adana.

Kuşoğlu, M. O. (2012). Sâdıkî-i Kitâbdâr'ın Mecma‘ü’l-Havâs Adlı Eseri (İnceleme - Metin - Dizin). Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul.

Kutlar Oğuz, F. S., Koncu, H., ve Çakır, M. (hzl.) (2017). Mehmed Tevfik Kâfile-i Şu’arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-196469/mehmed-tevfik-kafile-i-su39ara.html

Muallim Nâcî (2009). Lügat-i Nâcî (hzl. Ahmet Kartal). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Redhouse, J. W. (1987). Turkısh and English Lexıcon. Beırut: Librairie du Lıban.

Solmaz, S. (hzl.) (2018). Ahdı̂ ve Gülşen-ı̇ Şuʿarâ’sı (İnceleme-Metin). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-201251/ahdi-gulsen-i-suara.html

Sungurhan, A. (hzl.) (2017). Beyânî Tezkiresi (Tezkiretü’ş-şu’arâ). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194495/beyani-tezkiresi-tezkiretus-suara.html

Sungurhan, A. (hzl.) (2017). Kınalızâde Hasan Çelebı̇ Tezkı̇retü’ş-Şu’arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194494/kinalizade-hasan-celebi-tezkiretus-s-uara.html

Şemseddin Sâmî (2015). Kâmûs-ı Türkî (hzl. Paşa Yavuzarslan). Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları.

Yılmaz, K. (hzl.) (2019). Güftî Teşrîfâtü'ş-Şuʿarâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-247200/gufti-tesrifatus-suara.html

Zavotçu, G. (hzl.) (2017). Rızâ Tezkiresi. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.

Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-219133/riza-tezkiresi.html

Zübeyiroğlu, R. (1989). Mecmûatü’t-Terâcim Mehmed Tevfik Efendi. Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul.

Elektronik Kaynaklar

https://lugatim.com/

https://osmanlicasozlukler.com/

Madde Yazarı:

Araş. Gör. Büşra Esmer

Yazım Tarihi:

14/10/2026

ʿÂLİM Maddesi