fesâhât âmîz
* Arapça "fesahat" (belâgat, akıcılık) ve Farsça "-âmîz" (dolu, içeren) ekinden oluşan fesâhat-âmîz, özellikle bir edebî eserin, dilin inceliklerine tam bir hâkimiyetle, beğeni gören ve kusursuz bir üslupla yazıldığını ifade eden nadir kullanılan bir övgü sıfatıdır.
Fesahat, kelimesi Türkçe sözlüklerde edebî anlamı ile ön plana çıkar ve bir ifadenin açık, düzgün ve hatasız söylenişi tanımlar. İfadenin düzgünlüğü, kurallı, etkileyici, sanatlı, kolay anlaşılır ve ahenkli olması şeklinde açıklanır. Uzak olunması gereken kusurlar ise tenâfür-i hurûf ve tenâfür-i kelimât (harflerin veya kelimelerin ahenksizliği, kulağa hoş gelmemesi), garabet (kelimenin veya ifadenin yabancı ve yadırganacak olması), kıyâsa muhalefet (dil bilgisi kurallarına aykırılık), za’f-ı te’lif (cümlenin zayıf veya bozuk kurulması) olarak tanımlanır (Ayverdi, 2011; Nazîmâ & Faik Reşad, 2009; Türk Dil Kurumu, 2022). Muallim Naci, fesahati, sözün ve konuşanın fesahati olarak ikiye ayırır (Muallim Naci, 1322).
Farsça “karışmak” (āmīḫten) fiilinden türeyen “-âmîz” eki ise eklendiği kelimelere "... ile karışık, -i taşıyan" anlamlarını katarak birleşik sıfatlar yapan bir ektir (Ayverdi, 2011).
Fesâhat-âmîz kelimesi, herhangi bir sözlükle tanımlanmamış olmakla beraber fasih, açıkça ve düzgün söylenmiş söz ya da bu şekilde konuşan kişi olarak tanımlabilir.
Fesâhat-âmîz kelimesi, bir edebî terim olarak tanımlanmamıştır.
Fesahat terimi ise belagatin bir alt dalı olarak bir ifadenin lafzının anlaşılmayı engelleyecek kusur barındırmaması, dinleyen ya da okuyan tarafından kolay ve şüpheye mahal vermeyecek açıklıkta anlaşılır olması durumunu tanımlar (Çuhadar, 1995).
Fesâhat-âmîz, bu durumdaki sözleri nitelemek için kullanılır.
Kaynakılardaki tek tanık, Fuzûlî'nin kasidelerinin nitelendirildiği bir tezkire metninden gelmektedir:
"... kavâid-i pür-fevâ’id-i kasâyid-i fesâhat-âmîzi mülemma’ misâl-i kasâyid-i Hâce-i Selmân ve dil-pesend-i ehl-i ‘irfân..." (Ahdî, 2018, s. 240).
Bu bağlamda fesâhat-âmîz, Fuzûlî'nin kasidelerinin bir özelliği olarak sunulmuştur. Cümlenin bütünündeki övgüler, terimin anlamını daha da netleştirir:
Fuzûlî’nin kasideleri, "faydalarla dolu kurallara sahip" (kavâid-i pür-fevâ’id) olarak tanımlanır. Bu, fesahatin “dil bilgisi kurallarına uygunluk” anlamına göndermedir. Ayrıca fasih bir sözün düzgün, etkileyici, sanatlı, kolay anlaşılır ve ahenkli olması kuralı, bu şiirlerin "irfan ehli tarafından beğenildiği" (dil-pesend-i ehl-i ‘irfân) ifadesine sezdirilir. Elbette sözün fasih olması, basit anlamına gelmez. Söz, hedef kitlesine uygun bir anlaşılırlık seviyesinde ifade edilmelidir (muktezâ-yı hâle mutabık olma). Bu sebeple değerlendirmede kasidelerin herkesçe değil “ehl-i irfân” tarafından beğenildiği vurgulanır. Ayrııca “mülemma-misâl” denilerek şiirleri anlamak için belirli bir derece dil bilgisine sahip olma gereklili ortaya konulur.
Sonuç olarak Ahdî'nin bu kullanımı, Fuzûlî'nin kasidelerini klasik belâgat ilminin fesahat kriterlerine göre değerlendirdiğini ve bu değerlendirmede şairin en üst düzeyde bir yetkinliğe sahip olduğunu tespit ettiğini göstermektedir.
Terim Ahdî’nin Gülşen-i Şu’arâ eserinde bir kez tanıklanmıştır.
Eserlerdeki şiir ve metin örneklerinde geçen tanıklar hesaplamaya dahil edilmemiştir.
Örnek 1:
Fuzûlî-i Bağdâdî maddesinde: ... kavâid-i pür-fevâ’id-i kasâyid-i fesâhat-âmîzi mülemma’ misâl-i kasâyid-i Hâce-i Selmân ve dil-pesend-i ehl-i ‘irfân… (Ahdî, 2018, s. 240).
Ahdî, B. (2018). Gülşen-i Şu’arâ (S. Solmaz, Ed.). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-201251/ahdi-gulsen-i-suara.html
Ayverdi, Z. İ. (2011). Kubbealtı Lugatı. İstanbul: Kubbealtı Yayınları.
Çuhadar, M. (1995). Fesahat. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi. TDV Yayınları. https://islamansiklopedisi.org.tr/fesahat
Lane, E. W. (1863, 93). Arabic-English lexicon. Williams and Norgate. http://arabiclexicon.hawramani.com/william-edward-lane-arabic-english-lexicon/
Muallim Naci. (1322). Lugat-i Nâcî. Asr Matbaası.
Nazîmâ, A. & Faik Reşad. (2009). Mükemmel Osmanlı Lügati (N. Birinci, K. Yetiş, F. Andı, E. Ülgen, N. Sağlam, & A. Ş. Çoruk, Ed.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Salmoné, H. A. (1889). An advanced learner’s arabic-english dictionary. Librairie du Liban. https://arabiclexicon.hawramani.com/habib-anthony-salmone-an-advanced-learners-arabic-english-dictionary/
Türk Dil Kurumu. (2022). Türk Dil Kurumu Sözlükleri. https://sozluk.gov.tr/
Vajehyab. (2023). [Çevrimiçi sözlük]. https://vajehyab.com/
