dürüst-mi'yâr, dürüst-'ayâr
* “Tam, doğru” anlamına gelen Farsça “dürüst” ile “ölçü, ayar” anlamındaki Arapça “mi’yâr” kelimelerinin birleşmesiyle oluşan "tam ve doğru ölçülü" anlamında, şairin söz yeteneğinin ve şiirlerinin ölçülü, yerinde ve standartlara uygun olduğunu tanımlamak için kullanılan terim.
Farsça-Arapça birleşik bir sıfattır. Farsça kökenli “dürüst” kelimesi, “sağ, sağlam, sahih, doğru” (Parlatır vd., 2006, s. 89), “tam; kırık ve noksan olmayan” (Birinci, 2018, s.536; Redhouse, 2009, s.78), “tam ayarlı sikke; emin; sağlıklı (Kanar, 2015, s.700) anlamlarına gelmektedir.
Arapça kökenli “mi’yâr” kelimesinin anlamını Kanar şu şekilde verir: “1. ölçü, miyar. 2. ayar, 3. terazi, 4. mihenk taşı. 5. ayıraç” (2015, s.1530). Diğer sözlüklerde bu kelimeye, “bir şeyin derece-i halisiyyetini gösterecek alet; alet-i ayar” (Parlatır vd., 2006, s. 327), “nesnenin saflığını ve haslığını tecrübe için müstamel olan alet” (Redhouse, 2009, s.284), “para, ağırlık veya ölçü işareti veya standardı; mihenk taşı, hassas terazi” (Steingass, 2005 s. 1277) gibi karşılıklar verilmiştir.
Terim, tamlama olarak Devellioğlu’nda “dürüst-a’yâr” şeklinde geçer ve “mükemmel doğruluk” (Devellioğlu, 2001, s.195) olarak açıklanır. Steingass ise bu tamlamaya “dürüst-i’yâr” şeklinde yer verir. Anlamını “ tam standart veya ölçüye sahip; tam ağırlığı veren; makul; adil” 2005 s. 512) ifadeleriyle açıklar.
Tezkirelerde “dürüst-mi’yâr” terimi, söz anlamındaki “güftar” kelimesi ile ilişkili kullanılmıştır. Sözün doğru, ölçülü ve yerinde söylenmiş olduğunu ifade etmektedir.
Tezkirelerde bu terim ölçülü, doğru, yerinde söylenen, takdir gören şiir ve söz anlamlarında kullanılır. Rızâ Tezkiresi’nde Nev’i’nin şiirleri ve sözü kullanma yeteneği anlatılırken, şairin sözündeki ölçü ve doğruluğu ifade etmek için “dürüst-mi’yâr” terimi şu şekilde kullanılmıştır: “Eş‘âr-ı dürer-bârları pâkîze vü ‘âşık-âne ve güftâr-ı dürüst-mi‘yârları sûz-nâk u sâdık-ânedür (Zavotçu, 2017, s. 209)”. Riyâzî Tezkiresi’nde ise Edibî’nin “mizân-ı tab‘-ı dürüst-‘ayâr” tamlamasında belirtilen doğru tartan terazi ile ölçülü söz söyleyen bir şair olduğu ifade edilmiştir (Açıkgöz, 2017, s. 53).
Rızâ Tezkiresi’nde “dürüst-mi’yâr”, Riyâzî Tezkiresi’nde ise “dürüst-a’yâr” şeklinde birer kez geçtiği tespit edilmiştir. Diğer tezkirelerde bu terimin kullanımına rastlanmamıştır.
Örnek 1:
Eş‘âr-ı dürer-bârları pâkîze vü ‘âşık-âne ve güftâr-ı dürüst-mi‘yârları sûz-nâk u sâdık-ânedür (Zavotçu, 2017, s. 209).
Örnek 2:
Hakkâ ki, mizân-ı tab‘-ı dürüst-‘ayâr ile nâzım-ı sencîde-güftârdur (Açıkgöz, 2017, s. 53).
Açıkgöz, N. (hzl.) (2017). Riyâzü’ş-Şuara (Tezkiretü’ş-Şuara). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-191371/riyazi-riyazus-suaratezkiretus-suara.html
Birinci, A. (hzl.) (2018). Lügat-i Remzi. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Yayınları.
Devellioğlu, F. (2001). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat. Ankara: Aydın Kitabevi.
Kanar, M. (2015). Farsça Türkçe Sözlük. Ankara: Say Yayınları.
Parlatır, İ., Tezcan Aksu, B. ve Tufar, N. (hzl.) (2006). Lügat-ı Cûdî. Ankara: TDK Yayınları.
Redhouse, W. R. (2009). Müntahabat-ı Lügat-i Osmaniyye. Ankara: TDK Yayınları.
Steingass, F. (2005). Persian- English Dictionary. İstanbul: Çağrı Yayınları.
Zavotçu, G. (hzl.) (2017). Rızâ Tezkiresi. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-219133/riza-tezkiresi.html
