tarab-nâk, tarab-efzâ, tarab-fezâ, tarab-engîz, tarab-nümâ
* “Sevinç, şenlik” anlamına gelen ve “-nâk”, “-efzâ/-fezâ”, “engîz”, “-nümâ” ekleriyle kelimeler türeten ve tezkirelerde eğlence meclisi unsurlarını söz konusu eden veya mizah yollu yazılan eğlendirici şiirleri ifade eden bir tenkit terimi.
Arapça kökenli bir isim olan “tarab” sözlüklerde “sevinç, coşkunluk, şenlik” (Şemseddin Sâmî, 1317, s. 880; Çağbayır, 2017, s. 5558; Devellioğlu, 2015, s. 1204; Tulum, 2011, s. 1699; Ayverdi, 2011, s. 3066; Muallim Nâcî, 2009, s. 661), “şevk ve hâhiş, meserret, ferah ve sürûr” (Doktor Hüseyin Remzî, 2018, s. 791; Mütercim Âsım Efendi, 2013, s. 520, Mutçalı, 1995, s. 517), “eğlence, neşe” (Kanar, 2010, s. 761), “şiddetli korku veya sevinçten gelen coşku” (Vankulu, 2014, s. 183; Mehmed Salâhî, 2023, s. 1126; Ahterî, 2009, s. 962), “sevinçten veya kederden gelen coşkunluk” (Toven, 2015, s. 712) şeklindedir.
Farsça kökenli “-nâk” eklendiği kelimelere “-lı/-li” anlamı katar. Farsça kökenli “-efzâ/-fezâ” eklendiği kelimelere “arttıran, çoğaltan”; “-engîz” “harekete getiren, karıştıran”; “-nümâ” ise “gösteren, benzeyen” anlamı verir. “Tarab” kelimesi oluşturulan “tarab-nâk, tarab-efzâ, tarab-engîz ve tarab-nümâ”, “sevinçli, neşeli, neşe arttıran, sevinç veren” anlamlarına gelir.
Sözlüklerde “sevinç, şenlik, coşkunluk” anlamlarına gelen “tarab” kelimesi, “-nâk”, “-efzâ/-fezâ”, “engîz”, “-nümâ” ekleriyle birleşerek tezkirelerde şairlerin şiirlerini nitelerken kullanılmıştır. Terim içki meclisi, eğlence meclisi unsurlarını konu alan keyifli şiirler ile mizah yoluyla yazılan hezel tarzı şiirleri ifade eden olumlu manalı bir terimdir.
Sözlüklerde “ferahlık veren, iç açıcı, neşe arttırıcı” anlamlarına gelen “tarab-efzâ” terimine ilk kez Latîfî Tezkiresi’nde rastlanır. Latîfî, Revânî’den bahsederken Hâfız-ı Şirâzî gibi onun şiirlerinde genellikle içki meclisi unsurlarına rastlandığını ve bu nedenle şiirlerinin tarab-efzâ olduğunu söyler (Canım, 2018, s. 245-246; Kaplan, 2021, s. 406-407). Âşık Çelebi, Me’âlî’den bahsederken şiirlerinin hezl-âmîz ve tarab-engîz (Kılıç, 2018, s. 325) olduğunu söyleyerek tarab-engîz terimini neşelendirmek amacıyla yazılan mizahi şiirler manasında kullanır. Âşık Çelebi Melîhî’den söz ederken içki meclisinde şarabın verdiği hoşluk ve sarhoşluk ile ilmî sohbetlerin yapılıp neşe ve coşku verici şiirlerin okunduğunu belirtir (Kılıç, 2018, s. 354). Burada tarab-engîz şiirlerden kasıt içki meclisinde okunan keyif verici şiirlerdir. Kınalı-zâde Hasan Çelebi, Niğbolulu Âhî’nin manzumelerini nitelerken “manzûmât-ı dil-âvîzi cemâl-i dil-berân gibi tarab-efzâ” (Sungurhan, 2017, s. 218) diyerek onun manzumelerinin güzellerin yüzü gibi neşe verici olduğunu belirtir.
Terim Latîfî’nin Tezkire-i Şuarâ’sında 2, Kınalı-zâde Hasan Çelebi’nin Tezkiretü’ş-Şuarâ’sında 1, Âşık Çelebi’nin Meşâ’irü’ş-Şuarâ’sında 4, Ahdî’nin Gülşen-i Şuarâ’sında 15 defa kullanılmıştır.
Örnek 1:
A’nî Hâce Hâfız gibi mebâhis-i eş’ârı şâhid ü şem ü şarâbdan ve me’âhîz-i nazmı sâkî mey ü ney ü çeng ü rebâbdandur Bu sebebden eş’âr-ı tarab-efzâsıyla hum-hâneler pür-sadâ ve terennüm-i âvâze-i ebyâtıyla nâle-i uşşâk gibi felek-fersâdur (Canım, 2018, s. 245-246).
Örnek 2:
Ekser-i eş’ârı hezl-âmîz ü tarab-engîzdür (Kılıç, 2018, s. 325).
Örnek 3:
Manzûmât-ı dil-âvîzi cemâl-i dil-berân gibi tarab-efzâ ve mensûrât-ı lutf-âmîzi hâl-i ‘âşıkân gibi engüşt-nümâ dakâ’ik-ı ‘ibâratda i’câz-ı sühan-ârâyı peydâ ve hakâ’ik-ı kinâyâtında âsâr-ı mu’ciz-nümâyı vâzıh u hüveydâdur. (Sungurhan, 2017, s. 218).
Örnek 4:
Türkî dilinde eş’âr-ı tarab-nümâsı ve güftâr-ı dil-küşâsı bî-hadd ü lâ-yu’addur (Solmaz, 2018, s. 76)
Örnek 5:
El-hak musâhabeti bâde-i dil-güşâ gibi bî-gışş ve letâyif-i tarab-efzâsı dil-keş ve sohbeti dil-güşâ bu bir nice ebyât-ı muakkıkâne ve nazm-ı âşıkânesindendür (Solmaz, 2018, s. 167)
Ahterî Mustafa Efendi (2009). Ahterî-i Kebir. (hzl. H. Ahmet Kırkkılıç ve Yusuf Sancak). Ankara: TDK Yayınları.
Ayverdi, İ. (2011). Misalli Büyük Türkçe Sözlük. İstanbul: Kubbealtı Neşriyat, 4. Baskı.
Canım, R. (hzl.) (2018). Latîfî-Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ektap.ktb.gov.tr/TR-216998/latf-tezkretus-suara-ve tabsratun-nuzama.html
Çağbayır, Y. (2017). Ötüken Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
Devellioğlu, F. (2015). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi Yayınları, 31. Baskı.
Doktor Hüseyin Remzi (2018). Lügat-i Remzî. İstanbul: Türkye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
Kanar, M. (2010). Etimolojik Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. İstanbul: Derin Yayınları.
Kaplan, F. (2021). Klasik Türk Edebiyatı Eleştiri Terimleri Sözlüğü -Latîfî Tezkizkiresi Örneği-. İstanbul: DBY Yayınları.
Kılıç, F. (hzl.) (2018). Âşık Çelebi Meşâ’irü’ş-şu’arâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-210485/asik-celebi-mesairus-suara.html
Mehmed Salâhî (2023). Kâmûs-ı Osmânî. (hzl. Kudret Ayşe Yılmaz). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Muallim Nâcî (2009). Lügat- Nâcî. (hzl. Ahmet Kartal). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Mütercim Âsım Efendi (2013). Kâmûsu’l-Muhît Tercümesi. (hzl. Mustafa Koç ve Eyyüp Tanrıverdi). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
Mutçalı, S. (1995). Arapça-Türkçe Sözlük. İstanbul: Dağarcık Yayınları.
Solmaz, S. (hzl.) (2018). Ahdî ve Gülşen-i Şu'arâ’sı (İnceleme-Metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-201251/ahdi-gulsen-i-suara.html
Sungurhan, A. (hzl.) (2017). Kınalızâde Hasan Çelebi Tezkiretü’ş-şu’arâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194494/kinalizade-hasan-celebi-tezkiretus-s-uara.html
Şemseddin Sâmî (1317). Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: İkdâm Matbaası.
Toven, M. B. (2015). Yeni Türkçe Lügat. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2. Baskı.
Tulum, M. (2011). 17. Yüzyıl Türkçesi ve Söz Varlığı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Vankulu Mehmed Efendi (2014). Vankulu Lügati. (hzl. Mustafa Koç ve Eyyüp Tanrıverdi). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
