eş'âr-ı güzîde, beyt-i güzîde, matla'-ı güzîde, güzîde-i etvâr, eser-i güzîde, kitâb-ı güzîde, güzîde-i şu'arâ, güzîde-i emâsil
* Tezkirelerde "seçilmiş, seçkin ve beğenilen" anlamlarıyla çoğunlukla şairlerin eserlerini övmek amacıyla kullanılan terim.
Farsça sıfattır. Sözlüklerde genel olarak: '' seçkin, seçilmiş, mümtaz ve elit '' anlamları verilmiştir (Parlatır, 2006, s. 540). Arapça sıfat olan ''müntehab'' kelimesi ile eş anlamlıdır. Sözlüklerde bu kelime de belirtilmiştir ( Sâmî, 2009, s. 1164). Farsça lügatlerde de güzîde maddesi ‘’seçilmiş, mükemmel, kendine özgü, özel'' anlamları verilmiştir. Bununla birlikte güzîde-i ahyâr tamlaması lügatte ‘’bütün insanların arasından seçilmiş olan'' anlamıyla verilmiştir (Steingass, 1973, s. 1089).
Güzîde kelimesi tezkirelerde “seçilmiş, seçkin” anlamında kullanıldığı gibi ebyât-ı güzîde, nazm-ı güzîde, âsâr-ı güzîde ve kasâ'id-i güzîde tamlamalarıyla bazen şairlerin eserini nitelemek için de kullanılmıştır. Şairlerin öne çıkan, güzel ve özel şiirleri, kasideleri ya da beyitleri için bu ifadeye başvurulmuştur. Fatîn Tezkiresi'nde Halîm Giray Sultan maddesinde ve Sünbülzâde Vehbî Efendi maddesinde onların eserlerinden bahsederken bu nitelemelerin kullanıldığı görülmektedir; “Gülbün-i hânân isminde bir eser-i güzîde ve bir kıt‘a Dîvânçe-i pesendîde nazm u inşâd ile cerîde-i âlemde ibkâ-yı nâm u şân eylemiştir” (Çiftçi, 2017, s. 105); “Sünbülzâde ünvâniyle ârif bir şâir-i zarîf olup âsâr-ı adîdesinden olmak üzre Nâbî Efendi Hayriyesine nazîregûne Lütfiye isminde bir eser-i güzîdesi ve Şevkengîz isminde bir 'aded hikâyet-nâme-i pesendîdesi…” (Çiftçi, 2017, s. 522). Gelibolulu Âlî, Necâtî'den seçtiği gazellerin güzelliği anlatmak için güzide terimini söylemiştir; “Ba'dehu biz yine sadede gelelüm merhûm Necâtînüñ ba'zı güzîde gazellerini beyân idelüm” (İsen, 2018, s. 87).
Tezkire yazarları, şairin kendi dönemi içindeki diğer şairlerden, yaşıtlarından ya da emsallerinden farklı olduğunu; onların içinde öne çıktığını ifade etmek için de bu terimi kullanmışlardır. Tezkirelerdeki bu ifadelere güzîde-i meşâyıh, güzîde-i akrân, güzîde-i emâsil ve güzîde-i şu'arâ tamlamaları örnek gösterilebilir. Ahdî Gülşen-i Şu'arâ'da Hayâlî Efendi maddesinde bu terimi onun araştırmacı yönünü övmek ve akıllı olanların seçkini olduğunu belirtmek için kullanır; “zübde-i muhakkıkîn-i fünûn u dânişverî ve güzîde-i müdekkıkîn-i 'ukûl ü beşerî” (Solmaz, 2017, s. 72).
Güzîde terimine bazen şairlerin vasıflarını, bulundukları konumlarını ya da edebî kişiliklerini övmek için başvurulmuş kimi zaman da onların eserlerinin ve şiirlerinin seçkinliğini nitelemek için kullanılmıştır. Kadim Polat, XVIII. Yüzyıl Tezkirelerinde Edebi Eleştiri başlıklı doktora tezinde güzîdeyi ‘’şairin kusursuz anlatımıyla seçkin bir yer edinmesini ya da estetik sınırı aşan edebî metinlerin üst seviyesini niteler'' şeklinde tanımlar (Polat, 2023, s. 127).
Tezkirecilerin terimi kafiye ve ahenk oluşturması için güzîn, pesendîde, ceste, dîde ve zübde gibi terimlerle birlikte kullandığı tespit edilmiştir; "efrâd-ı benî Âdemden zübde ve güzîde eylemişdür (Abdulkadiroğlu, 1985, s. 3).
Güzîde kelimesi, tezkire yazarlarının üslûp tercihlerine göre çeşitli sıklıkta karşımıza çıkar. Terimin Sehî Bey Tezkiresi'nde 12, Latîfî'nin Tezkiretü'ş-Şu'arâ'sında 5, Kınalızâde Hasan Çelebî Tezkiresi'nde 11, Künhü'l- Ahbâr'da 22, Meşâ'irü'ş-Şu'arâ'da 20, Ahdî Tezkiresi'nde 34, Fatîn Tezkiresi’nde 39, Riyâzü'ş-Şu ‘arâ’da 1, Mirzâ-zâde Mehmed Sâlim'de 27, Mehmed Tevfîk'de 3, Tezkire-i Şu'arâ-yı Âmid ‘de 7 ve Bâğçe-i Safâ-endûz’da 6 kez kullanıldığı tespit edilmiştir.
Örnek 1:
Hâfız-ı 'Acem
Şi'rlerinden ceste ebyât ve güzîde kelimât îrâd olınur (Kılıç, 2018, s. 257).
Örnek 2:
Pervîz Efendi: Güzîde-i ‘ulemâ-yı ’izâm ve pesendîde-i fuzâlâ-yı kirâmdur (Solmaz, 2018, s. 65).
Örnek 3:
İşkodralı Mustafa Pâşâzâde İzzetli Hasan Hakkı Beyefendi'nin işbu tezkire-i 'âcizânemizin hüsn-i hitâmına eser-i tab'-ı nazîkâneleri olan târîh-i gevher-bahâdır.
…
Dakîkadân-ı mezâmin-i mûşikâf-ı suhan
Güzîde şâ'ir-i devrân u münşî-yi yektâ (Çiftçi, 2017, s. 14).
Örnek 4:
Emîr Devletşâh ki zîver-i dâniş ü fazîlet ile ârâste ve hulî-i fakr u kanâ'at ile pirâste olup tekâ'üd ihtiyâr idüp kalmış idi ol dahı bu tâyifenün zübdesin ve fırkanuñ güzîdesin cem' idüp Tezkiretü'ş- şu'ârâ diyü ad virüp kitab itmişdür (İpekten vd., 2017, s. 4).
Örnek 5:
Rahmî Çelebi
Zamân-ı hüsninde hüsn ü cemâlle güzîde ve güzîn ve kesb-i ‘ilm ü ’irfânda dânişmend ü dâniş-güzîn idi ( Canım, 2018, s. 237).
Abdülkadiroğlu, A. (1985). İsmail Belîg Nuhbetü'l-Âsâr li Zeyli Zübdeti'l-Eş'âr. Gazi Üniversitesi Yayınları.
Canım, R. (2018). Latîfî-Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/60327,latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzamapdf.pdf
Çiftçi, Ö. (2017). Fatîn Tezkiresi (Hâtimetü’l-Eşâr). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55976,fatin-tezkiresi-pdf.pdf?
Devellioğlu, F. ( 2013). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi.
İpekten, H., Kut, G., İsen, M., Ayan, H., ve Karabey, T. (2017). Sehî Beg Heşt Bihişt. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56165,hest-bihistpdf.pdf?0
İsen, M. (2017). Künhü’l-Ahbâr’ın Tezkire Kısmı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55739,kunhul-ahbarin-tezkire-kismpdf.pdf?0
Kılıç, F. (hzl.) (2018). Âşık Çelebi Meşâ‘irü’ş-Şu‘arâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-210485/asik-celebimesairus-suara.html.
Parlatır, İ. (2006). Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Yargı Yayınları.
Polat, K. (2023). XVIII. Yüzyıl Tezkirelerinde Edebiyat Eleştirisi, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Ankara.
Solmaz, S. (2018). Ahdı̂ ve Gülşen-ı̇ Şuʿarâ’sı (İnceleme-Metin). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56733,ahdi-gulsen-i-suarapdf.pdf?0
Şemseddin Sâmî. (2009). Kâmûs-ı Türkî. Osmanlı Türkçesi Tıpkı Basım. Ankara: Çağrı Yayınları.
Steingass, F. (1973). Persian-English Dictionary. Munshiram Manoharlal Publishers.
Yılmaz, K. (2019). Güftî Teşrifatü'ş-Şu'ârâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55835,beyani-tezkiresipdf.pdf?0
