zîb ü zînet, zîb-pezîr, pür-zîb, zîb-i encümîn, zîb-âver
* Sözlük anlamı "süs" ve "bezek" olan ve tezkirelerde genellikle benzer anlamlı kelimelerle terkip oluşturarak sanatlı ve süslü ifadeleri nitelemek için kullanılan terim.
Kelime Farsça bir isimdir. Sözlüklerde kelimenin tam karşılığı “süs, bezek, ziynet” şeklindedir (Sami, 2010, s. 693; Redhouse, 2011, s. 1021).
Bir mısraya, beyte ya da şiire; kısacası söze süs katarak güzelleştirmek.
Tezkirelerde daha çok sözün güzelliğini nitelemek için kullanılan bir sıfat görevindedir. Kelime ilk olarak Alî Şîr Nevâyî'nin Mecâlisü'n-Nefâyis adlı tezkiresinde üç kez kullanılmıştır. Mecâlisü'n-Nefâis'te karşılaşılan ilk kullanımı şöyledir: “… öz kitâblarıga bu cemâ'at zikridin zîb ü zînet biripdürler.” (…kendi kitaplarına bu kimseleri zikretmek suretiyle süs ve güzellik vermişlerdir.) (Eraslan, 2000, s. 3).
Garîbî'nin tezkiresinde iki kez, Sehi Bey'de altı kez, Ahdî'de dört kez, Âşık Çelebi'de on kez, Kınalizâde'de ise dokuz kez kullanılmıştır. Tezkilererde bilhassa aynı kelimeden türetilen “zîbâ” kelimesiyle çok daha sık karşılaşıldığını belirtmek gerekir.
Örnek 1:
… bülegâ ve fuzalâ cem'inün namî adların ve eş'âr-ı garâib-şiârları ile zâhir olan girâmî sıfatların bazı fusahâ cem ü tahrîr idüp ol cemâ'at zikri ile öz kitâblarına zîb ü zînet virmişler (… güzel söz söyleyen faziletli kimselerin isimleri ve şiirleri ile bilinen sıfatlarını fasih söz söyleyen kimseler toplayıp yazarak kendi kitaplarına söz ve güzellik katmışlardır) (Babacan, 2010, s. 65).
Babacan, İ. (2010). Tezkire-i Mecâlis-i Şu'arâ-yı Rum Garîbî Tezkiresi. Ankara: Vizyon Yayınevi.
Eraslan, K. (2001). Alî Şîr Nevâyî Mecâlisü'n-Nefâyis I-II. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
İpekten, H., Kut, G., İsen, M., Ayan, H., ve Karabey, T. (hzl.) (2017). Sehî Beg Heşt Bihişt. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78460/tezkireler.html
Kılıç, F. (hzl.) (2018). Âşık Çelebı̇-Meşâ’ı̇rü’ş-Şu’arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-210485/asik-celebi-mesairus-suara.html
Solmaz, S. (hzl.) (2018). Ahdı̂ ve Gülşen-ı̇ Şuʿarâ’sı (İnceleme-Metin). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-201251/ahdi-gulsen-i-suara.html
Sungurhan, A. (hzl.) (2017). Kınalızâde Hasan Çelebı̇ Tezkı̇retü’ş-Şu’arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194494/kinalizade-hasan-celebi-tezkiretus-s-uara.html
