* Sözlüklerde “süsleme”, “bezeme” gibi anlamları olan, tezkirelerde, çeşitli sanat ve hayallerlerle sözü güzelleştirmek, ifadeyi süslemek anlamıyla kullanılan terim.
“Tezyîn”, Arapça “zeyyene” (güzel gösterdi) (ﺰﻴﻦ) fiilinin masdar formudur. Sözlükler kelimenin ilk anlamı olarak “Bir süsleme, bezeme, süsleme, güzelleştirme; süsleme, bezeme, dekorasyon. 2. Bir kişi veya şey için süs, güzellik, zarafet, ziynet. 3. Güzel, iyi, arzu edilir görünme veya görünmesine izin verme. 4. Tanrı'nın bir insana yetenekler, zenginlik vb. bahşetmesi.” (Redhouse, 1987, s. 544) anlamı vermiştir.
Muallim Naci, kelimeyi “Süslemek, süslenmek, zinetlemek, zinetlenmek, maddiyat ve maneviyatda müstameldir.” (Muallim Nâcî 2009: 236) şeklinde tanımlar. Remzi de kelimeye hemen hemen aynı anlamı verir: “Zinetlendirmek, bezemek, donatmak, zib ve revnak vermek” (Remzi, 1305, s. 269).
Tezkirelerde kelimenin sözlük anlamıyla sıkça kullanıldığı görülür. Örnek olarak Şeyhülislam Arif Hikmet, II. Selim’in Eyüp Sultan Türbesini altın kandillerle süsletmesini ve Fatih Camiini restore ettirmesini anlatırken kelimeyi şöyle kullanır: “Bundan başka türbe-i şerîfe-i mezkûreyi altun kandillerle tezyîn ve nezdinde vâki’ Fâtih Câmî’-i şerîfini müceddeden inşâ itdirmişdir.” (Çınarcı, 2019, s.21).
Fahri Kaplan, kelimeyi şöyle tanımlar:“Sözün veya şiirin tezyîn edilmesi; sanat ve hayalleri incelikli işleyerek sözü güzelleştirmek, üslup ve edayı güzelleştiren unsurlarla ifadeyi süslemek olarak düşünülebilir.” Tezkirelerde kelimenin bu anlamın yanında “tezyîn-i divan” “tertbîb ü tezyîn” ifadeleriyle şairlerin şiirlerini düzenleyerek divân hâline getirmeleri anlatılır.
Tezkirelerde kelimenin tanımına rastlanmaz. Latîfî, Hayâlî’den bahsederken, şairin lafızlarını ve hayallerini gösterişli hâle getirmeyi ibarelerini ve sözlerini süslemeyi tercih ettiğini, hakikat ve mecaz meydanında da kendine has bir yol tuttuğunu söyler (Canım, 2018, s. 220). Burada “tezyîn”e sözü süsleme, anlamı çeşitli sanat ve hayellerle güzelleştirme, zenginleştirme anlamı verildiği görülür (Örnek 1): Sâlim, tezkiresine aldığı III. Ahmed medhiyesi için ne kadar süslü ifadelerle ve parlak benzetmelerle süslense de sultanın özelliklerini anlatmaya yetmeyeceğini, “…mürvârîd-i ‘ibârât-ı bedî’a-i i’câz-karîn ile her ne mertebe teşbîb ü tezyîn olunsa…” (İnce, 2018, s. 50) diyerek ifade ederken kelimeyi aynı anlamda kullanır.
Ali Emirî, Hâmî’nin, Ahmed Paşa’ya takdim ettiği ve huzurunda okuduğu Lamiyye Kaside’nin “…ba’zı mahallerini de gâyet şûhâne ve letâ’ifperdâzâne teşbîhât ile tezyîn eylediği…” (Kadıoğlu, 2018, s. 244) için dinleyiciler tarafınfan beğenildiğini anlatır ve tezyîn kelimesini sözün çeşitli sanatlarla süslenmesi, güzelleştirilmesi, zenginleştirilmesi anlamında kullanır (Örnek 2).
Kelime, “tertîb u tezyîn” (Canım, 2018, s. 446), (Sungurhan, 2017, s. 145) biçimiyle ve “tezyîn-i divan” (Kutlar Oğuz, 2017, s. 322) şekliyle şairlerin şiirlerini bir araya getirerek divan tertip etmesini ifade etmek için de kullanılır (Örnek 3).
Kelime, Sehi Bey Tezkiresi’nde 2 defa, Latîfî Tezkiresi’nde 1’i şiir örneklerinde olmak üzere 6 defa, Meşâ’irü’ş-şu’arâ’da 3’ü şiir örneklerinde olmak üzere 6 defa, Kınalızâde Hasan Çelebi’nin Tezkiretü'ş-şu'arâ’sında 1’i şiir örneklerinde olmak üzere 19 defa, Sâdıkî-i Kitâbdâr'ın Mecma‘ü’l-Havâs’ında 1 defa, Safâyî Tezkîresi’nde 2’si şiir örneklerinde olmak üzere 6 defa, Sâlim Tezkîresi’nde 1’i şiir örneklerinde olmak üzere 4 defa, Nuhbetü’l-âsâr li-zeyli Zübdeti’l-eş’âr’daki örneklerinde 5 defa, Tezkire-i Silâhdâr-zâde’deki şiir örneklerinde 3 defa, Şefkat Tezkîresi’ndeki şiir örneklerinde 3 defa, Ârif Hikmet’in Tezkiretü’ş-şu’arâ’sında 2’si şiir örneklerinde olmak üzere 3 defa, Fatîn’in Hâtimetü’l-Eşâr’ında, 3’ü şiir örneklerinde olmak üzere 4 defa, Mehmed Fahreddin Bursevî’nin Gülzâr-ı İrfân’ında 10 defa, Kâfile-i Şuarâ’da 5 defa, Fâik Reşâd’ın Eslâf’ında 1 şiir örneklerinde olmak üzere 4 defa, Tezkire-i Şu’arâ-yı Âmid’de 2’si şiir örneklerinde olmak üzere 21 defa, İşkodra Vilayeti ‘Osmanlı Şa’irleri'nde 2 defa, Mehmed Sirâceddîn’în Mecma‘-i Şu‘arâ ve Tezkire-i Üdebâ’sında 4 defa geçer.
Örnek 1:
Sanâyi’-i şi’riyyeden ve bedâyi’-i nazmiyyeden tumturâk-ı elfâz u hayâl ve tezyîn-i ‘ibârât u makâl sûy u semtin ihtiyâr u intihâb itmişdür ve meydân-ı hakîkat ü mecâzda bir semt-i mahsûsa gitmişdür (Canım, 2018, s. 220).
Örnek 2:
Mütenâsib bir vücuda, yüksek bir sadâya mâlik olan Hâmî-i nüktedân o kasîde-i mu’ciz-edâyı öyle bir âb u tâb ile okumuştur ki -kasîdeyi mütâla’a edenlerin ma’lûmu olduğu üzre- ba’zı mahallerini gâyet müte’essirâne yazdığından hey’et-i kirâmı mübtelâ-yı ahzân ve ba’zı mahallerini de gâyet şûhâne ve letâ’ifperdâzâne teşbîhât ile tezyîn eylediğinden cümlesini münbasit ü handân eylemiştir (Kadıoğlu, 2018, s. 244).
Örnek 3:
Eş’âr-ı vâfire ve kasâyid-i mütekâsire ile Fârisî ve Türkî iki dîvânı ve sanâyi’-i Selmân ve bedâyi’-i suhan-verân ile dîvânuñ tertîb u tezyîn eylemişdür ve fenn-i Fürsden ve ‘ilm-i ‘arûzdan âgâh u habîr ve fenn-i şi’r ile etrâf-ı ‘âlemde şâyi’ ü şehîrdür (Canım, 2018, s. 446).
Arslan, G. (2009). Kur’an-ı Kerim’de “Tezyinu’l-Amel” ya da Çirkini Güzel Görmek. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 14:1, ss. 37-66.
Canım, R. (hzl.) (2018). Latîfî Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-216998/latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzama.html. (Erişim tarihi: 04.09.2025).
Çınarcı, M. M. (hzl.) (2019). Şeyhülislam Ârif Hikmet Bey. Tezkiretü’ş-şu‘arâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-240610/seyhulislam-arif-hikmet-bey-tezkiresi.html (Erişim tarihi: 04.09.2025).
Doktor Hüseyin Remzî (1305). Lugat-ı Remzî 1-2. İstanbul.
İnce, A. (hzl.) (2018). Mîrzâ-zâde Mehmed Sâlim Efendi, Tezkiretü’ş-Şu’arâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-203805/mirza-zade-mehmed-salim-tezkiretu39s-su39ara.html (Erişim tarihi: 04.09.2025).
Kadıoğlu, İ. (hzl.) (2018). Ali Emîrî Efendi, Tezkire-i Şu’arâ-yı Âmid. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-375473/ali-emiri-tezkire--i-suara--yi-amid.html (Erişim tarihi: 04.09.2025).
Kaplan, F. (hzl.) (2018). Latîfî Tezkiresi’nde Edebî Eleştiri Terimleri ve Edebiyat Eleştirisi. Doktora Tezi. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi.
Kutlar Oğuz F. S. vd. (hzl.) (2017). Mehmet Tevfik, Kâfile-i Su’arâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-196469/mehmed-tevfik-kafile-i-su39ara.html (Erişim tarihi: 04.09.2025).
Redhouse, J. W. (1987). A Turkish and English lexicon: Shewing in English the significations of the Turkish terms. İstanbul: Çağrı Yayınları.
Sungurhan, A. (hzl.) (2017). Beyânî, Tezkiretü’ş-Şuarâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194494/kinalizade-hasan-celebi-tezkiretus-s-uara.html. (Erişim tarihi: 04.09.2025).
