eş'âr-ı sûz-nâk, şi'r-i sûz-nâk
* Keder, sıkıntı ve ayrılık temalı şiirleri betimlemek ve şairin üslubundaki etkileyiciliği ve hüznü vurgulamak amacıyla kullanılan sıfat.
Yanmak, yakılmak, üzülmek, incinmek anlamındaki sûhten (سوختن ) mastarının geniş zaman kökü sûz (سوز ) ve Türkçe’nin -lı/-li ekine benzer bir işlev gören -nâk (ناک ) son ekiyle kurulan Farsça yapılı bir terkiptir. Sözlüklerde, yürek burkan, acı veren, hüzünlü, yakıcı, erimiş, kurumuş (Dihhudâ, 1377, s. 13838) inleten, ah ettiren, kalbi derinden yaralayan (‘Amîd, 1379, s. 1266) coşkun, hararetli, sıcak, dokunaklı, etkileyici, dertli, hüzün dolu (Steingass, 1963, s. 708) parlak, ışıltılı (Nefîsî, 1355, s. 1958) musikide bir makam (Şükûn, 1984, s. 1235) anlamlarına gelir.
Genel olarak acı, ıstırap, aşk ve ayrılık temalı şiirleri betimlemek az oranda da şairin üslubundaki hüznün ve duygusal yoğunluğun gücünü vurgulamak için kullanılan bir sıfattır.
Sûz-nâk sıfatının ilk kullanıldığı Türkçe tezkire Mecâlisü’n-Nefâyis’tir. Bu tezkirede ilgili sıfat, Hüseyin Baykara’ya ayrılan sekizinci mecliste ele alınmıştır. Baykara’nın ayrılık acısıyla incinen aşığı temsilen yazdığı bir beyit, Nevâî tarafından sûz-nâk olarak nitelenen ilk örnektir (Eraslan, 2001, s. 209). Hüseyin Baykara’nın matla beyitlerinden üç tanesi aşk ateşinin, sevgiliden uzakta olmanın ve sevgilinin ilgisizliğinden yakınmanın tezahürü olan, bu sebeple sûz-nâk olarak nitelenen diğer örneklerdir (Eraslan, 2001, s. 223, 233, 240).
Sûz-nâk, Anadolu sahasına Sehî Bey’in Heşt Bihişt’i ile taşınmıştır. İlgili tezkirede Sultân Selîm’in örnek Farsça beyitleri, Necâtî’nin ince ve latif sözleri, Şem’î’nin estetik şiirleri ve Nikâbî’nin nazmı, hüzün dolu ve duygu yüklü manzumeler olarak sûz-nâk sıfatıyla ilişkilendirilir (İpekten vd., 2017, s. 21, 96, 141, 163).
Tezkire-i Latîfî’de bu sıfat makbul bir şair olmanın ölçütlerinden sayılmıştır. Latîfî, dokunaklı şiirleri etkileyici bir biçimde söyleyebilen ve okuyucuya hüznü hissettirebilen şairlerin edebiyat dünyası tarafından kabul gördüğünü ifade ederken bu sıfatı kullanır. Bu sebeple Sûzî, dokunaklı ve etkileyici şiirleriyle edebiyat meclisinin makbul ve muteber isimlerinden sayılmaktadır (Canım, 2018, s. 280). Ona göre bu kabiliyete vakıf olamayan şairler edebiyat dünyası tarafından kabul görmez. Nitekim şiirlerinde duygu, derinlik ve lezzet olmayan, bu sebeple itibar göremeyen Safâyî, bu durumun önüne geçmek için ciddi çabalar sarfetmesine rağmen başarısız olup yazdıklarını yok etmiştir (Canım, 2018, s. 329).
Bazen tezkireci, estetik zevkine hitap ettiğini düşündüğü bir şiiri ilgili sıfatla ilişkilendirip beğenisini dile getirir. Aşık Çelebi, Cevrî’den aldığı bir murabba örneğini takdim ettiği esnada, bu şiirin kendisinde derin bir hüzün bıraktığını ifade eder ve bu şiirdeki duygu yoğunluğuna dikkat çekmek için sûz-nâk sıfatını kullanır (Kılıç, 2018, s. 217).
Anadolu tezkirecileri arasında bu sıfata en çok yer veren isim Ahdî’dir. Ahdî’nin Gülşen-i Şu’arâ’sında tarih düşürmede usta olduğu belirtilen ‘Arşî’nin şair Hayâlî’nin ölümü üzerine yazdığı latif, akıcı ve muhayyel tarih, yoğun bir hüzün barındırdığı için sûz-nâk olarak adlandırırlır (Solmaz, 2018, s. 227).
15. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar yazılan birçok biyografi metninde karşımıza çıkan sûz-nâk, son olarak Fatîn Tezkiresi’nde Esrâr Dede’nin lirik şiirlerini nitelemek için kullanıldıktan sonra, onu takip eden tezkirelerde herhangi bir değerlendirme ölçütü olarak yer almaz (Çiftçi, 2017, s. 25).
Şairler sûz-nâk sıfatını acı, ıstırap, aşk ve ayrılık konularını işleyen şiirleri betimlemek, şairin söyleminin etkileyiciliğini ve coşkunluğunu vurgulamak için kullanmışlardır. Genellikle orta düzey şairlerin şiirlerini vurgulama amacı taşıyan bu ifadenin ilgili şairleri tanınır kılmak amacıyla kullanıldığı söylenebilir. Fuzuli gibi lirik bir şairin bu sıfatla hiç anılmamasında, İstanbul’dan uzakta olması sebebiyle tezkireciler tarafından yeterince tanınmaması etken olabilir.
Sûz-nâk sıfatı; Mecâlisü’n-Nefâyis'te 4, Heşt Bihişt'te 4, Tezkire-i Latîfî'de 4, Âşık Çelebi Tezkiresi'nde 5, Gülşen-i Şu’arâ'da 28, Kınalı-zâde Hasan Çelebi Tezkiresi'nde 12, Beyânî Tezkiresi'nde 5, Künhü’l-Ahbâr'da 1, Riyâzî Tezkiresi'nde 1, Rızâ Tezkiresi'nde 4, Teşrifâtü'ş-şu’arâ'da 27, Belîğ Tezkiresi'nde 1, Sâlim Tezkiresi'nde 1, Safâyî Tezkiresi'nde 6, Esrar Dede Tezkiresi'nde 1, Bâğçe-i Safâ-endûz'da 1, Fatîn Tezkiresi'nde 1 defa geçer.
Örnek 1:
Ol mazmûnda kim bâ-vücûd-i ol ki bahâr-ı vasl müyesserdür, köngül firâk hazânınıng hûrlarıdın âzürdedür, bu matla’ sûznâk vâki’ boluptur: Tâze boldı bâğ u könglümde hazân âzârıdur Cilve kıldı gül, nitey bağrımda hicrân hârıdur (Eraslan, 2001, s. 209).
Örnek 2:
Bu dahî nazm-ı âbdâr u pâk ve şi’r-i âteş-te’sîr-i sûz-nâkle â’yân-ı nazmuñ makbûllerinden ve şu’arâ- yı Rûmuñ memdûhlarından idi (Canım, 2018, s. 280).
Örnek 3:
Mesmû’dur ki mezbûruñ şi’r-i şûr-engîzi dâyire-i sûz u güdâzdan bîrûn ve meyân-ı nâsda kadr ü i’tibârı pest ü dûn olduğı bâ’isden evrâk-ı pejmürdesin eş’âr-ı efsürdesiyle kesb-i harâret idüp sûz-nâk olsun içün evrâk-ı ebter misâlinde oda bucâğından getürüp götürüp oda bırakmış ve sözleri bî-sûz olup derûnı yakmaduğıyçün dîvânın oda yakmış (Canım, 2018, s. 329).
Örnek 4:
Bu murabba’ı fakîre haylî hâlet-bahş u sûznâk gelür.
Murabba’:
Gelmek çü müyesser degül ol serv kenâre
Sendeyse tahammül göremem sabr u karâre
Kâdir de degülsin bilürem terk-i diyâre
Âvâre göñül n’eyleyeyin saña ne çâre (Kılıç, 2018, s. 217).
Örnek 5:
Cümle-i tevârih-i bî-miŝâlinden biri bu ki melikü’ş-şu’arâ-yı zamân olan Hayâlî mevtine dimiş ziyâde nâzük ü sûznâk ve su gibi revân ve ‘uyûbdan pâk ve hayâlden hâlî degüldür.
Kıt’a-i târîh:
Hayâlî kim gazel-i sıyt ü sadâsın
Tamâmet nüh kıbâb-ı çarha saldı
Çeküp şimşîr-i şi’r-i âbdârın
Hezârân pehlevân-ı nazmı çaldı
Bu meydân içre sultân-ı cihândan
Semend-i tab’ ile öñdüller aldı
Yumup göz sâhil-i hestîden âhir
‘Adem bahrine mâhî-vâr taldı
Didüm ‘Arşî işidüp aña târîh
Sözi dilde Hayâlî gözde kaldı (Solmaz, 2018, s. 227).
Abdulkadiroğu, A. (hzl.) (1999). İsmail Beliğ, Nuhbetü’l âsâr li zeyli- Zübdeti’l eş’âr. Ankara: AKM Yayınları.
Açıkgöz, N. (hzl.) (2017) Riyâzî Muhammed Efendi Tezkiretü’ş-Sşu’arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-191371/riyazi-riyazus-suaratezkiretus-suara.html
Altuner, N. (1989). Safayî ve tezkiresi inceleme-tenkitli metin-indeks (Yayımlanmamış doktora tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
Amîd, H. (1379). Ferheng-i Fârsî-yi ‘Amîd. Tahrân: Müessese-i İntişârât-ı Emîr Kebîr.
Baldick, C. (2001). The Oxford dictionary of literary terms. Oxford: Oxford University Press.
Canım, R. (hzl.) (2018). Latîfî-Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-216998/latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzama.html
Cuddon, J. A. (2013). A Dictionary of literary terms and literary theory. New Jersey: Wiley-Blackwell.
Çiftçi, Ö. (hzl.) (2017). Fatîn tezkiresi-hâtimetü’l-eşâr. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55976,fatin-tezkiresi-pdf.pdf?0
Dihhudâ, A. E. (1377). Luğatnâme-yi Dihhudâ. Tahran: Müessese-yi Luğatnâme-yi Dihhudâ.
Eraslan, K. (2001). Alî Şîr Nevayî Mecâlisü’n-nefâyis I (Giriş ve metin). Ankara: TDK.
Genç, İ. (2018). Esrâr Dede-Tezkire-i şu’arâ-yı Mevleviyye (inceleme-metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-206275/tezkire-i-suara-yi-mevleviyye.html
İnce, A. (2018). Mîrzâ-zâde Mehmed Sâlim Efendi Tezkiretü’ş-şu‘arâ (inceleme-metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-203805/mirza-zade-mehmed-salim-tezkiretu39s-su39ara.html
İpekten, H., Kut, G., İsen, M., Ayan, H., ve Karabey, T. (hzl.) (2017). Sehî Beg Heşt Bihişt. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78460/tezkireler.html
İsen, M. (hzl.) (2017). Künhü’l-Ahbâr’ın tezkire kısmı. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194288/kunhul-ahbarin-tezkire-kismi.html
Kılıç, F. (hzl.) (2018). Âşık Çelebı̇-Meşâ’ı̇rü’ş-Şu’arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-210485/asik-celebi-mesairus-suara.html
Nefîsî, A. E. (1355). Ferheng-i Nefîsî. Tahrân: Kitâb-Furûşî-yi Hayyâm.
Oğraş, R. (2018). Esad Mehmed Efendi Bâğçe-i safâ-endûz. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59393,esad-mehmed-efendi-bagce-i-safa-enduzpdf.pdf?0
Scott, A. F. (1965). Current literary terms: a concise dictionary of their origin and use. USA: Springer Publishing.
Solmaz, S. (2018). Ahdî ve Gülşen-i şu'arâ'sı (inceleme-metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56733,ahdi-gulsen-i-suarapdf.pdf?0
Steingass, F. J. (1963). A Comprehensive Persian-English dictionary, including the Arabic words and phrases to be met with in Persian literature. London: Routledge & K. Paul Limited.
Sungurhan, A. (hzl.) (2017a). Kınalızâde Hasan Çelebi-Tezkı̇retü’ş-Sşu’arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194494/kinalizade-hasan-celebi-tezkiretus-s-uara.html
Sungurhan, A. (hzl.) (2017b). Beyânî Tezkiresi (Tezkiretü’ş-şu’arâ). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194495/beyani-tezkiresi-tezkiretus-suara.html
Şükûn, Z. (1984). Farsça-Türkçe lûgat: gencine-i güftâr ferheng-i Ziya. İstanbul: MEB.
Yılmaz, K. (hzl.) (2019). Güftî Teşrîfâtü'ş-şuʿarâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-247200/gufti-tesrifatus-suara.html
Zavotçu, G. (hzl.) (2017). Zehr-i mār-zāde Seyyid Mehmed Rızā: hayatı, eserleri, edebi kişiliği ve tezkiresi. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-219133/riza-tezkiresi.html
