semt-i nazm, semt-i şi‘r/eş‘âr, semt-i nesr, semt-i gazel/tegazzül, semt-i kasîde/kasâ’id, semt-i mesnevî, semt-i târih/tevârih, semt-i inşâ, semt-i belâgat, hicv semti, galat semti.
* Edebiyattaki şube ve alt şubeleri kastederek herhangi bir fen ve sanat dalını karşılayan; bulunma hâl eki (-de/-da) yerine kullanılarak edebiyat sahası, bir yazarın sürdürdüğü edebî gelenek/tarz/üslup/yol; anlam dünyası; edebî telakki/eğilim/yönelim; nazım şekli/türünü ifade eden terimdir.
Semt, “yan, taraf, cihet, cânip, yön, yol, tarîk, hâne” manasındadır (bkz. Dihhudâ, 1998, s. 13753; Redhouse, 2009, s. 434; Şemseddin Sami, 2004, s. 734; Ayverdi, 2011, s. 2763; Kanar, 2019, s. 918; Devellioğlu, 2016, s. 1093).
Edebiyattaki şube ve alt şubeleri kastederek herhangi bir fen ve sanat dalını karşılayan; bulunma hâl eki
(-de/-da) yerine kullanılarak edebiyat sahası, bir yazarın sürdürdüğü edebî gelenek/tarz/üslup/yol; anlam
dünyası; edebî telakki/eğilim/yönelim; nazım şekli/türünü ifade eden terimdir.
Semt, Mecâlisü’n-Nefâyis ve Heşt Bihişt’te geçmez, Anadolu sahası tezkirelerinde ilk defa Latîfî’nin Tezkiretü’ş-Şu‘arâ’sında (16. yy.) terim olarak işaretlenmiştir. Edebî bağlam anlamı bir şehrin semtlere ayrılması ve farklı yollarının bulunmasından mülhemdir. Zira edebiyatçıların yönelimleri, üslupları, vücuda getirdikleri eserler, eserlerinse şekil ve türleri çeşit çeşittir. Bu yönüyle semt, sıklıkla bir sahadaki -hususen edebiyattaki- şubeler ve alt şubeleri ifadede kullanılmaktadır. “Bir fen, sanat ve şubeyi işaret ederek bulunma hâl eki (-de/-da)” yerine kullanılan semt, “edebiyat sahası, bir yazarın sürdürdüğü edebî gelenek/tarz/üslup/yol; anlam dünyası; edebî telakki/eğilim/yönelim; nazım şekli/türü”nü kastetmektedir.
Latîfî ve Riyâzî’deki söz semti, semt-i suhan, semt-i güftâr vd. tamlamalarla “söz söyleme tarzı” kastedilmekte ve söz kullanma, eser verme, hüner gösterme hususlarında tenkitlerde kullanılmaktadır. Latîfî, “Şâvur” maddesinde Şâvur’un üstat şairlerden Necâtî ve Tâliî’yi beğendiği, örnek aldığı ve onların tarzından gittiğini ifade etmektedir: “… semt-i suhande anlara pey-revlik idüp anlaruñ tarîk-ı tarzına gider idi …” (Canım, 2018, s. 288). “Hayâlî için edâ-yı bülend semtini Rum şairlerine Hayâlî göstermiştir.” ifadesiyle Âlî de semt’in “şairlerin sürdürdükleri edebî üslup, gelenek, çığır ve tavır” manalarına işaret etmektedir. Ayrıca Necâtî semti ve Monlâ Niyâzî semti gibi kullanımlar da belirli bir “tarz ve edebî yol”u karşılamaktadır. Bu yönüyle Âlî, Beyânî, Kınalızâde tezkirelerinde geçen … semtine sâlik olmak mihverindeki kalıp söz grupları semt’in terim anlamını belirginleştirmektedir (Örnek 1).
Yazarların üslubu dışında “nazım şekli/türü” için de semt kullanılmaktadır. Latîfî, Ahdî, Kınalızâde, Âlî, Mîrzâzâde, Mehmed Sirâceddin, Güftî gibi yazarların tezkirelerinde yer alan semt-i nazm, semt-i şi‘r/eş‘âr, semt-i nesr, semt-i gazel/tegazzül, semt-i kasîde/kasâ’id, semt-i mesnevî, semt-i târih/tevârih vd. şeklinde kullanılan terkipler “nazım şekli/türü” (Örnek 2); hicv semti, tazarru‘ semti, galat semti, semt-i zerâfet, semt-i belâgat, tumturâk-ı elfâz semti vd. ifadeleri de “üslub”u kastetmektedir (Örnek 3). Güftî’nin Tezkire’sinde de terimin manzum örnekleri görülebilir: semt-i eş‘âr, semt-i nazm, semt-i nükte, semt-i ma‘nâ, semt-i inşâ, semt-i ʿilm, semt-i hezl vd. (bkz. Yılmaz, 2019, s. 50, 101, 102, 108, 116, 159, 197).
Ayrıca semt-i tedrîs, semt-i tahsîl, semt-i kesb-i ‘ulûm, semt-i ma‘ârif, semt-i tasavvuf gibi terkipler tarîk manasında “tutulan yol ve uğraş alanı”nı; semt-i kitâbet, semt-i mûsikî gibi örnekler de sıklıkla “uzmanlık alanı ya da mesleği” kastetmektedir. Ahdî, Âşık Çelebi, Beyânî, Mehmed Tevfik, Esrar Dede, Fahreddin Bursavî gibi tezkire yazarlarının bu bağlamda “bir yol, tarz ve usulü benimsemek; bir mesleği yapmak” manasında kullandıkları semt’in dikkat çeken kullanımlarının başında katiplik ve hattatlık alanları gelmektedir. Hususen tezkirelerde katiplikle ilgili kısımlarda yazı çeşitleri birer semt olarak tanımlanmıştır. Bu durum da edebî eserlerin üslup, mana, tarz bakımından kendine has şubelere ayrılması ve edebî bir terim olarak kullanılmasıyla benzerlik arz etmektedir (Örnek 4).
Neticede semt teriminin edebiyatın şube/alt şubeleri, edebiyat sahası, edebî telakki/eğilim/yönelim; bir yazarın edebî gelenek/tarz/üslup/yolu, düşünce dünyası; edebî eserlerin de nazım şekli/türünü kastettiği anlaşılmaktadır.
Anadolu sahası tezkirelerinde semt çok sayıda örnekte terim anlamı dışında kullanılmaktadır. Edebî terim olarak tezkirelerdeki kullanım sıklığı ise şöyledir: Latîfî (13), Âlî (19), Ahdî (17), Âşık Çelebi (1), Hasan Çelebi (6), Beyânî (2), Riyâzî (4), Güftî (21), Enderunlu Mehmed Âkif (2), Râmiz (2), Mîrzâzâde Mehmed Sâlim (11), Suyolcuzâde Mehmed Necîb (1), Mehmed Sirâceddin (1), Silahdarzâde (1), Şefkat (1), Esad Mehmed Efendi -Şâhidü’l-Müverrihîn- (1), Esad Mehmed Efendi -Bâğçe-i Safâ-endûz- (1), Mehmed Tevfîk (1), Fâik Reşad (3), Ali Emîrî -Tezkire-i Şu‘arâ-yı Âmid- (1).
Örnek 1:
“… Pesendîde eş‘âr ü nâzük edâ ve hoş-güftâr Necâtî semtine taklîdle bülend-iştihâr …” (İsen, 2017, s. 150); “… Monlâ Niyâzî semtini tetebbu‘la mü’eddâdur diyü Monlâ Latîfî yazmış …” (İsen, 2017, s. 31);“… Mesel-gûylık semtine sâlik olmagla ol denlü metâli’-i şerîfe ve ma’ânî-i latîfeye mâlik olmışdur …” (Sungurhan, 2017a, s. 271); “… Dikkat semtine sâlik olmayup diline geleni söyler imiş …” (İsen, 2017, s. 128).
Örnek 2:
“… Bu matlaʿlardan semt-i şiʿri ma‘lûmdur …” (Canım, 2018, s. 422); “… Mesnevî semtinden behredâr ve kasâ’id-gûyluk tarîkından kâmkâr olamayup …” (İsen, 2017, s. 112); “… Lâyık-ı kabûl eş‘âr-ı âbdârı ve semt-i inşâ vü imlâda hayli iktidârı vardur …” (Sungurhan, 2017a, s. 472); “… Husûsâ semt-i kasâ’iddeki nezâketi Figânî merhûmı unutdururdı …” (İsen, 2017, s. 148); “Semt-i eş‘ârda reftârı manzûr-ı akrân ve târîh-gûlukda parmak ile gösterilen ehl-i dillerden olmagla ...” (Arslan, 2018, s. 82); “… Mahdûm-ı müşârün ileyh hazretleri kasîde-perdâzîde ve tegazzülde bî-nazîr ve semt-i mu‘ammâda …” (İnce, 2018, s. 87).
Örnek 3:
“… Hicv semtinde dahi mâhir idi …” (İsen, 2017, s. 190); “Yârden kesme tazarru‘ semtini Mansur’ı gör/Bir ten-i bî-cân iken boynın egerdi dârdan” (Açıkgöz, 2017, s. 326); “… tetebbu‘la galat semtine gitmemişdür …” (İsen, 2017, s. 85); “… Üslûb-ı şiʿri semt-i zerâfetden dûr ve dâyire-i letâfetden ba‘îd ü mehcûr degüldür …” (Canım, 2018, s. 498); “… Kasîdede tumturâk-ı elfâz semtin evvel bu göstermişdür …” (Açıkgöz, 2017, s. 260); “Ekser-i eş‘ârı hezl-gûnedür. Semend-i tab‘ı ol semtde mün’atıf ve vâdî-i cüdde munsarif olmamışdur.” (Sungurhan, 2017b, s. 215); “… O zamânda cârî olan Türkî lisân gûyâ ki semt-i belâgatden her lisân, dâhil-i nazm kılınması âsân, bir garîb lügatle nümâyân idi …” (Aydemir; Özer, 2019, 51).
Örnek 4:
“… fünûn-ı Fârisî bilmede bîmânend ve semt-i kitâbete mukayyed düşüp ʿahd-i devrân zuhûra getirüp bir nîce dürlü hutût meşk idüp …” (Solmaz, 2005, s. 143); “… Dânişmend iken semt-i kitâbete sülûk idüp pürma’rifetle ve pür-gûy şâ’irdür …” (Sungurhan, 2017b, s. 27); “… şikesthatt-ı ta‘lîke kâdir ve semt-i kitâbetde mâhir olmagla dest-i kalem-i çâbük-kadem ile iktisâb-ı taʿayyüş etmiş idi …” (Güzel, 2023, s. 558).
Açıkgöz, N. (hzl.) (2017). Riyâzî Muhammed Efendi, Riyâzü’ş-Şuara (Tezkiretü’ş-Şuara), Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Erişim Adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/54137,540229-riyazu39s-suarapdfpdf.pdf?0 , (e.t: 26.08.2024).
Arslan, M. (hzl.) (2018). Mehmed Sirâceddin, Mecma’-i Şu‘arâ ve Tezkire-i Üdeba, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Erişim Adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/58597,mecma-i-suara-ve-tezkire-i-udeba-pdf.pdf?0 (et.: 25.05.2024).
Aydemir, E.; Özer, F. (2019). Fâik Reşad- Eslaf, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Erişim Adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/64564,eslafpdf.pdf?0
Ayverdi, İ. (2011). Kubbealtı Lugati-Misalli Büyük Türkçe Sözlük, C. 3, hzl. A. Topaloğlu, H. Bilecik, M. Tahralı, F. Bilecik, İstanbul: Kubbealtı.
Canım, R. (hzl.) (2018). Latîfî, Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/60327,latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratunnuzamapdf.pdf?0
Devellioğlu, F. (2016). Osmanlıca-Türkçe ansiklopedik lügat, Ankara: Aydın Kitabevi.
Dihhudâ, A. E. (1998). Lügatnâme, C. 9, edt. Muhammed Muin, Cafer Şehîdî, Tehran: Tehran Üniv. Yayınları.
Eraslan, K. (hzl.) (2001). Alî-Şîr Nevâyî Mecâlisü’n-nefâyis I (giriş ve metin) - ıı (çeviri ve notlar). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Erdem, S. (hzl.) (1994). Râmiz ve Âdâb-ı Zurafâ‘sı (İnceleme-Tenkidli Metin-İndeks-Sözlük), Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
Genç, İ. (hzl.) (2018). Esrar Dede-Tezkire-i Şu ‘arâ-yı Mevleviyye, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Erişim Adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/57762,tezkire-i-suara-yi-mevleviyyepdf.pdf?0
Güzel, B. (hzl.) (2023). Mehmed Fahreddin Bursavi, Gülzâr-ı İrfân, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Erişim Adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/118690,gulzar-i-irfan-mehmed-fahreddin-bursavipdf.pdf?0
İnce, A. (hzl.) (2018). Mîrzâzâde Mehmed Sâlim Efendi, Tezkiretü’ş-Şu’arâ. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Erişim Adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/57124,mirza-zade-mehmed-salim-tezkiretu39ssu39arapdf.pdf?0 (et.: 12.11.2023).
İpekten, H.; Kut, G., İsen, M., Ayan, H., Karabey, T. (hzl.) (2017). Sehî Beg, Heşt Bihişt, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Erişim Adresi: http://ekitap.kulturturizm.gov.tr/Eklenti/56165,hest-bihistpdf.pdf?0. (et.: 16.11.2023).
İsen, M. (hzl.) (2017). Gelibolulu Mustafa Âlî, Künhü’l-Ahbâr’ın Tezkire Kısmı, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Erişim Adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55739,kunhul-ahbarin-tezkire-kismpdf.pdf?0
Kadıoğlu, İ. (hzl.) (2018). Ali Emîrî Efendi, Tezkire-i Şu’arâ-yı Âmid, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Erişim Adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/125212,ali-emiri-tezkire--i-suara--yi-amidpdf.pdf?0, (et.: 22.08.2024).
Kanar, M. (2019). Farsça-Türkçe Sözlük, İstanbul: Say Yayınları.
Kılcı, M. (hzl.) (2001). Enderunlu Mehmed Âkif, Mir’at-ı Şi‘r, Yüksek Lisans Tezi, Adana: Çukurova Üniversitesi.
Kılıç, F. (hzl.) (2017). Şefkat-i Bagdadî, Şefkat Tezkiresi, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Erişim Adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55753,sefkat-tezkiresi-pdf.pdf?0, (et.: 06.09.2024).
Kılıç, F. (hzl.) (2018). Âşık Çelebi, Meşâ’irü’ş-Şu’arâ, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Erişim Adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59036,asik-celebi-mesairus-suarapdf.pdf?0 (et.: 25.05.2024).
Kutlar Oğuz, F. S; Koncu, H.; Çakır, M. (hzl.) (2017). Mehmed Tevfîk, Kafile-i Şu’ara, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Erişim Adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56163,mehmed-tevfik-kafile-i-su39arapdf.pdf?0, (et.: 22.08.2024).
Oğraş, R. (hzl.) (1995). Esad Mehmed Efendi’nin Hayatı, Edebî Kişiliği ve Şâhidü’l-Müverrihîn Adlı Eserinin Metni, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Erişim Adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/10735,emgvmpdf.pdf?0, (et.: 06.09.2024).
Oğraş, R. (hzl.) (2018). Esad Mehmed Efendi, Bâğçe-i Safâ-endûz, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Erişim Adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59393,esad-mehmed-efendi-bagce-i-safa-enduzpdf.pdf?0
Öztürk, F. (hzl.) (2018). Defter Emini Silâhdârzâde Mehmed Emîn, Tezkire-i Silâhdâr-zâde, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Erişim Adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/58902,tezkire-i-silahdar-zadepdf.pdf?0
Redhouse, J. W. (2009). Müntahabat-ı Lügat-ı Osmaniyye, hzl. R. Toparlı, B. Eyövge Yılmaz; Y., Yılmaz, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Solmaz, S. (hzl.) (2005). Ahdî ve Gülşen-i şu'arâsı: İnceleme, metin. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
Sungurhan, A. (hzl.) (2017a). Kınalızâde Hasan Çelebi, Tezkiretü’ş-Şu‘arâ, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Erişim Adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55834,kinalizade-hasan-celebipdf.pdf?0, (et.: 06.09.2024).
Sungurhan, A. (hzl.) (2017b). Mustafa (Carullahzâde) Beyânî Tezkiresi (Tezkiretü’ş-şu‘arâ), Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Erişim Adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55835,beyani-tezkiresipdf.pdf?0, (et.: 06.09.2024).
Şemseddin Sami (2004). Kâmûs-ı Türkî, İstanbul: Çağrı Yayınları.
Yılmaz, K. (hzl.) (2019). Güftî, Teşrifatü’ş-Şu‘arâ, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Erişim Adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/67156,gufti-tesrifatus-suarapdf.pdf?0
Yılmaz, K. H. (hzl.) (2025). Suyolcuzâde Mehmed Necîb, Devhatü’l-Küttâb, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Erişim Adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/138654,suyolcu-zade-mehmed-necib-devhatu39l-kuttabpdf.pdf?0
