bâlâ-revîş, nâzik-revîş, pâkîze-revîş, sâf-revîş, mecnûn-revîş, revîş-i şi'r, revîş-i nazm, revîş ü bînîş, tarz u revîş, tâze revîş, revîşlik
* "Gidiş" anlamından hareketle edebiyatta "yol, üslup, tarz, tutum vb." manalarına gelen ve çeşitli sıfatlarla birlikte şiirin tarzı ve üslubu ile şairin tabiatı ve tavrını belirtmek için kullanılan terim.
Farsça "reften-gitmek" fiilinin geniş zaman kökü "rev"den türemiş bir isim olan "revîş" kelimesi; sözlüklerde gidiş, yürüyüş modu, bir hareket tarzı (Redhouse, 2001, s. 993); biçim, yol, kural (Steingass, 1975, s. 595); tutum, üslup, geçiş, oluş (Devellioğlu, 1993, s. 889); metod, tavır, adet (Olgun-Drahşan, 1984, s. 178) anlamlarıyla yer almaktadır. "İki tarafı ağaçlık bahçe arasından geçen yol" anlamının yanı sıra tarz, kaide, misil, mânend gibi asıl manadan alınan anlamlarda da kullanılır (Şükûn, 1996, s. 1033).
"Revîş" ifadesi, sözlük anlamı "gidiş" ile bağlantılı olarak tezkirelerde şiirin tarz ve üslubu ile şairin tabiati ve tavrını belirtmek için kullanılmış bir terimdir. "Revîş", müstakil bir kelime olarak tezkire metinlerinde yer almakla birlikte, umumiyetle tamlamalarla yani başka kelimelerle bir araya gelerek varlık kazanmıştır.
Şiiri ve şairi tavsif etmek üzere izafet terkibi, atıf terkibi ve vasıf terkibi olarak kullanıldığı görülmektedir: revîş-i müstahsene (Solmaz, 2018, s. 182), revîş-i habâset (Oğraş, 2018, s. 150), revîş-i vâ-güzâr (Yılmaz, 2019, s. 37); tarz u revîş (Canım, 2018, s. 269), revîş ü verziş (Kılıç, 2018, s. 501); (nâzik-revîş (İnce, 2018, s. 113), dervîş-revîş (Canım, 2018, s. 442), mecnûn-revîş (Çapan, 2005, s. 599), merdâne-revîş (İnce, 2018, s. 294), 'ilm-revîş (Kılıç, 2018, s. 179) vb. Ayrıca isim, Türkçe isim ve sıfat tamlaması şeklinde de tezkirelerde yer almaktadır: revîşleri (Babacan, 2010, s. 71), yahşı revîşlık (Kuşoğlu, 2012, s. 205), bu revîş (Yılmaz, 2019, s. 139), şu'arâ revîşi (Sungurhan, 2017, s. 451).
"Revîş" terimi, söz konusu edilen şairin tavrı ve gidişatı hakkında malumat vermekle birlikte şiirdeki tarzını ve üslubunu belirtmek üzere de kullanılmıştır. Mesela Safâyî Tezkiresi'nde, şair Râkım'ın mestane revişi/tavrı ve divane tabiatından ötürü şiirlerinin de perişan olduğundan bahsedilmektedir (Örnek 1). Bu örnekte, Râkım'ın mest tavırlarının şiirleri üzerindeki tesirinden söz edilmekte ve "reviş" kelimesi "tavır, davranış" anlamında kullanılmaktadır. Garibî Tezkiresi'nde, Rûşenî için revişinin/tarzının temiz ve söyleyişinin ateşli olduğu ifade edilmektedir (Örnek 2). Sâlim Tezkiresi'nde, Ülfetî-i Nâ-Murâd adlı şair, "şâ'ir-i pâkîze-revîş" ibaresi ile vasfedilmiştir. Hayatı boyunca ilim ve irfan yolunda azim ve gayretle çalıştığı, "pâkîze-revîş" yani "saf ve temiz bir tarza/tutum"a sahip bir şair olduğu belirtilmiştir (Örnek 3). Erken yaşta vefat eden şair Zâkî için Şeyhülislâm Ârif Hikmet Bey şöyle der: "Zaman izin verseydi ve şiir yolunda/revişinde alıştırma yapsaydı, kabiliyeti el verdiğince eser sahibi olurdu." Bu örnekte "revîş" ifadesi "yol" anlamında kullanılmıştır (Örnek 4). Kınalızâde Hasan Çelebi Tezkiresi'nde, Hz. Yûsuf'un güzelliği ve Mısır'a sultan oluşuna telmihle şâir Sinan Çelebi için şu ifadeler geçmektedir: "Letâfetle dolu olan şiirin Yûsuf'u, güzellik ve nezaket terazisinde tartılıp belâgat ülkesine sahip şairler yoluna yolcu olunca Yûsuf u Züleyhâ hikayesini yazmıştır." Bu cümlede, "şu'arâ revişi/şairlik yolu" ibaresinde "revîş", "yol" anlamıyla öne çıkmaktadır (Örnek 5). Künhü'l-ahbâr'ın Tezkire Kısmı'nda, Hümâmî adlı şâirin Acem üstatlarının revişini/tarzını taklit ederek sanatlı bir kaside yazdığı belirtilmektedir. Bu örnekte "revîş" kelimesinin "tarz, üslup" anlamında kullanıldığı görülmektedir (Örnek 6). Çoğunlukla "tarz u revîş" yani "tarz ve üslup" olarak kullanılan ifade, Latifî Tezkiresi'nde "tarz-ı revîş" şeklinde geçmektedir. Bu örnekte, Sehî Beg'in şair Necatî'yi üstat olarak kabul edip onun tarzında/üslubunda şiirler yazıp taklit ettiği ifade edilmiştir (Örnek 7).
"Revîş" kelimesi, Ali Şir Nevâî'nin Mecâlisü'n-Nefâis'inde 3, Ahdî'nin Gülşen-i Şu'arâ'sında 2, Âşık Çelebi'nin Meşâirü'ş-Şu'arâ'sında 24, Beyânî Tezkiresinde 1, Kınalızâde Hasan Çelebi'nin Tezkiretü'ş-Şu'arâ'sında adlı eserinde 1, Latifî'nin Tezkiretü'-ş-Şuârâ'sında 6, Gelibolulu Alî'nin Künhü'l-Ahbâr'ında 3, Güftî'nin Teşrifâtuş-Şu'arâ'sında 30, Sâdıkî-i Kitâbdâr'ın Mecma'ü'l-Havâs'ında 10, Mirza-zâde Mehmet Sâlim Efendi'nin Tezkiretü'ş-Şu'arâ'sında 8, Râmiz'in Âdâb-ı Zurafâ'sında 1, Enderunlu Mehmet Âkif'in Mir'at-ı Şi'r'inde 1, Safâyî Tezkiresi'nde 3, Garibî Tezkiresi'nde 1, Esad Mehmet Efendi'nin Bâğçe-i Safâ-endûz'unda 1, Fatin Tezkiresi'nde 3, Mehmet Tevfik'in Kâfile-i Şu'arâ'sında 1, Şeyhülislâm 'Ârif Hikmet Bey'in Tezkiretü'ş-Şu'arâ'sında 1, Mehmet Tevfik Efendi'nin Mecmu'atü't-Terâcim'inde 1, Ali Emîrî Efendi'nin Tezkire-i Şu'arâ-yı Âmid'inde 1 adet tespit edilmiştir.
Örnek 1:
Evâ'il-i hâlinde tahsîl-i şi'r ü inşâ ve tekmîl-i tahrîr ü imlâdan sonra 'asrın şu'arâ-yı şîrîn-kârından olup lakin merkûma bir mikdâr sevdâ-zedelik el verip mestâne-reviş ve dîvâne-meniş olmagla eş'ârı dahi perîşândır (Çapan, 2005, s. 262).
Örnek 2:
Revişleri pâk ve nefesleri âteş-nâk imiş (Babacan, 2010, s. 71).
Örnek 3:
Evâ'il-i hâlinden evâhir-i 'ömrüne gelince rîkistân-ı tahsîlde pür-gûşiş ve bâdiye-i 'irfânda hâr-ı mugeylân gibi üftân ü galtân olmuş bir şâir-i pâkize-revişdir (İnce, 2018, s. 116).
Örnek 4:
Müsâ'ade-i rüzgâr ile reviş-i şi're verziş ide idi. İsti'dâdı delâletince sâhib-i âsâr olmuş me'mûl idi (Çınarcı, 2019, s. 60).
Örnek 5:
Yûsuf-ı şi'r-i pür-letâfeti mîzân-ı melâhat ü nezâketde vezn olınup mısr-ı belâgatde mâlik olan şu'arâ revişine sâlik olmagın Yûsuf u Züleyhâ kıssasın nazm itmişdür (Sungurhan, 2017, s. 451).
Örnek 6:
Merhûm ol 'asrdaki üstâdân-ı 'Acem revîşine taklîd ile bir musanna' kasîde dahi nazm itmişdür (İsen, 1994, s. 124).
Örnek 7:
Mûmâ ileyh içün üstâdumuzdur dirler idi ve tarz-ı revîşde ana taklîd iderlerdi (Canım, 2018, s. 284).
Babacan, İ. (2010). Tezkire-i Mecâlis-i Şu'arâ-yı Rûm Garîbî Tezkiresi. Ankara: Vizyon Yayınevi.
Canım, R. (2018). Latifî Tezkiretü'ş-Şu'arâ ve Tabsıratü'n-Nuzamâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-216998/latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzama.html
Çapan, P. (2005). Mustafa Safâyî Efendi, Tezkire-i Safâyî (Nuhbetü'l-âsâr min Fevâ'idi'l-eş'âr) İnceleme-Metin-İndeks. Ankara: AKM Yayınları.
Çınarcı, M.N. (2019). Şeyhülislâm Ârif Hikmet Bey Tezkiretü'ş-Şu'arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-240610/seyhulislam-arif-hikmet-bey-tezkiresi.html
Devellioğlu, F. (1993). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lugat. Ankara: Aydın Kitabevi Yayınları.
İnce, A. (2018). Mirzâ-zâde Mehmed Sâlim-Tezkiretü'ş-şu'arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-203805/mirza-zade-mehmed-salim-tezkiretu39s-su39ara.html
İsen, M. (1994). Künhü'l-Ahbâr'ın Tezkire Kısmı. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayını.
Kılıç, F. (2018). Es-Seyyid Pîr Mehmed bin Çelebi Meşâ'irü'ş-şu'arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-210485/asik-celebi-mesairus-suara.html
Kuşoğlu, O. (2012). Sâdıkî-i Kitâbdâr'ın Mecma'ü'l-Havâs Adlı Eseri (İnceleme-Metin-Dizin). Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2012.
Oğraş, R. (2018). Esad Mehmed Efendi Bâğçe-i Safâ-endûz. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-212024/esad-mehmed-efendi-bagce-i-safa-enduz.html
Olgun, İ., Drahşan, C. (1984). Farsça-Türkçe Sözlük. Ankara: Elhan Kitabevi.
Redhouse, S.J.W. (2001). Turkısh and Englısh Lexıcon. İstanbul: Çağrı Yayınları.
Solmaz, S. (2018). Bağdatlı Ahdî Gülşen-i Şu'arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-201251/ahdi-gulsen-i-suara.html
Sungurhan, A. (2017). Kınalızâde Hasan Çelebi-Tezkiretü'ş-şu'arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194494/kinalizade-hasan-celebi-tezkiretus-s-uara.html
Steingass, F. (1975). Persian-English Dictionary. Beirut: Librairie Du Liban.
Şükûn, Z. (1996). Gencine-i Güftâr Ferheng-i Ziya. C. 2, İstanbul: MEB Yayınları.
Yılmaz, K. (2019). Güftî Teşrifâtü'ş-Şu'arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-247200/gufti-tesrifatus-suara.html
