reng, rengîn ebyât, rengîn eş'âr, rengîn edâ, elfâzı rengîn, edâsı rengîn
* Sözlüklerde "rengi olan, güzel, latîf" anlamlarında olup tezkirelerde latif, müzeyyen, güzel, renkli, sanatlı şiir, söz ve eser anlamlarında kullanılan terim.
Farsça bir sıfat olan “rengîn” kelimesi için, Kamus-ı Türkî'de “rengi olan, güzel, latif müzeyyen, musanna’ ve müzeyyen söz, ibare" (Sami, 1978. s. 672), Lehçe-i Osmanî ‘de “revnaklı, müzeyyen” (Ahmet Vefik Paşa, s. II/1136), Lugat-ı Naci’de “güzel, latif” (Muallim Naci, 1308, s. 445) anlamları verilmiştir. Kelime, Lugat-ı Remzi (s. I/603) ve Yeni Türkçe Lugat’te de (s. 358) “renkli, mülevven olan, ziynetli, latif olan" (Cilt, I, s. 603; s. 358) manalarında yer almaktadır. Kamus-ı Osmanî’de ise “büyülü, renkli, latif, hoş görünen söz” (Mehmed Salahî, s. III/441) anlamları verilerek kelimenin terim anlamına yakın bir açıklama tercih edilmiştir.
Kamus-ı Fransevî’de “rengin” kelimesinin karşılığı olarak Fransevî’de “colore, brillant composition” (renkli, parlak/güzel kompozisyon) (s. 629) anlamları tercih edilir. Redhouse Sözlük’te “prosperity and a flourishing diction” (başarılı, gelişmiş konuşma) ve “charming, beautiful and elegant” (büyüleyici, güzel ve zarif)(s. 954) anlamlarıyla verilir. Güncel İngilizce sözlükte “rengin beyân” tamlamasına karşılık “richly ornate in diction” (süslü/sanatlı söyleyiş)(C.2. s. 989) anlamı verilir ki bu, tezkirelerdeki terim anlamına en yakın kullanım olarak kabul edilebilir.
Sanatlı, güzel, latif, müzeyyen anlamlarına gelen “rengîn”, tezkirelerde de bu niteliklere sahip ibare, söz veya şiirleri nitelemek için kullanılan bir terimdir.
Tezkirelerde “rengîn” terimi, şiir veya ifadenin güçlü, güzel ve sanatlı olduğunu ifade etmek için kullanılmıştır. Tezkireciler, şairlerin eserlerini değerlendirirken pek çok sıfat kullanır ve bunların yerli yerinde hakkaniyetli olmasına özellikle dikkat ederler. Bu bağlamda şairlerin eserlerinden örneklerle söylediklerini desteklerler. “Rengîn” sıfatının geçtiği yerlerde de genellikle “bu rengin ebyat/eş’ar ona aittir” gibi bir ifadeyle verilmiştir.
Sehî Bey, Tezkire'sinde şair Mevlânâ Hümâmî’den bahsederken “… sözinde ziyâde selâset ve nazmında çok letâfet ü hâlet var” değerlendirmesini yaptıktan sonra “edâsı rengîn ve gazeliyyâtı şirindir” (İpekten, 2017, s. 74) notunu düşer. Yine şair Haffî için “Edirnelüdür. Sanâyi’den tecnîs san‘atın kullanur. Nazmı şirin ü elfâzı rengindir.” (s. 88) sözleriyle şiirini değerlendirir. Mevlânâ Sâkî’nin gazellerini irdelerken de “nazmı şîvedâr ve sözleri ‘işvekârdur. Bu cihetden gazeliyyatı şîrin ve edâsı rengindür.” (s. 107) diyerek onun şiir maharetini ortaya koyar.
Gelibolulu Mustafa Âlî, Künhü’l-Ahbâr’ın tezkire kısmında şairlerin daha çok edebî üsluplarına vurgu yaparken “rengîn” terimini kullanır. Tezkirenin pek çok yerinde “edâ-yı rengîn , rengîn inşâ, rengîn edâ” gibi ifadeler kullanır (İsen, 2017, s. 62).
Latifî, Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ’da genellikle “şiʿrinde çendân reng ü çâşnı ve bedâyiʿ u maʿânî oldukçadur. “ yahut ”şiʿrinde reng ü çâşnî yoktur.” gibi beyanlarla şairlerin şiirleri hakkında değerlendirmelerde bulunur (Canım, 2018, s. 264, 552).
Fatîn Tezkiresi'nde sıkça kullanılan “reng/rengîn” kavramı, temel olarak şairlerin doğrudan şiirlerini ve edebî kimliklerini ortaya koymak için kullanılır. İfade olarak “eş‘âr-ı rengîn” (Çiftçi, 2017, s.50) tamlamasını tercih eden Fatîn, tezkiresinde elli iki (52) kez bu sıfata yer verir.
“Reng/rengîn” ifadesi Sehî Beg’in Heşt Bihişt tezkiresinde terim anlamıyla on bir (11), Latifî'nin Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ adlı eserinde edebi bağlamıyla 20 (yirmi); Künhü’l-Ahbâr’da on beş (15), Kınalızâde Hasan Çelebi’nin Tezkiretü’ş-ş u’arâsında on yedi (17), Beyânî Tezkiresi’nde (Tezkiretü’ş-şu’arâ) sekiz (8), Fatîn Tezkiresi’nde (Hâtimetü’l-Eşâr) elli iki (52), Gülşen-i Şuʿarâ’da beş (5), Şeyhülislam Ârif Hikmet Bey’in Tezkiretü’ş-şu’arâsında iki (2) ve Faik Reşâd’ın Eslâf’ında 2 (iki) kez kullanılmıştır.
Örnek 1:
(Şâmî) …tâlib-i ʿilm ü ʿirfân ve ümerâ içre ṣâḥib-i dîvân kimesne idi. Ammâ eşʿârında ol ḳadar reng ü ṣanʿat ve ḫayâl ü diḳḳât yoḳdur. Terkîb-i şiʿri naẓm-ı sâde maḳûlesidür (Canım, 2018, s.286).
Örnek 2:
(Mevlânâ Hümâmî) “İzniklidür. Ehl-i ‘ilm kısmındandur. Elfaz-ı pâk ve kendüsi hûb- idrâk sâhib-fâzilet ve kemâl eyesi pür-ma‘rifet nazmı latîf ü masnû’ ve eş‘ârı nefìs u matbû‘ sözinde ziyâde selâset ve nazmında çok letâfet ü hâlet var. Edâsı rengîn ve gazeliyyâtı şirindir (İpekten vd. 2017, s.74).
Örnek 3:
(Monlâ Ezherî) Nihâyet-i edâ-yı rengîn ve belâgat-ı letâfet-karîn eş’ârına gayr-ı kadirdür (İsen, 2017, s.35).
(Şehdî) …lafz-ı nâzik ü rengîndür (İsen, 2017, s.38).
(Kemâl-i Zerd) “Ol asrın şu’arasına göre ṭarzı rengîn edâsı şirin bir şair-i şirin kelâm imiş (İsen, 2017, s.62).
Örnek 4:
(Emrî) Eş’âr-ı belâgat-şi’âr cânib-i ma’nâsı muhayyel ü rengîn olan güftâr-ı bî-nazîr ü karînindendür” (Sungurhan, 2017, s. 204).
(Âhî) Fi’l-vâki’ kitâb-ı mezbûr bir nazm-ı metîn ve kitâb-ı rasîndür ki ebyât-ı şîrîn ve kelimât-ı rengînin Nizâmî görse tahsîn idüp Hüsrev hezâr-âferîn dir idi (Sungurhan, 2017, s. 216).
(Misâlî) …devrânun şâ’ir-i şîrîn-makâli olup ‘andelîb-i zebânı kafes-i dehânda nagamât-ı belâgat ile müterennim ve tûtî-i cinânı şekkeristân-ı fesâhatda kelimât-ı rengîn ile mütekellim oldı. (Sungurhan, 2017, s. 741).
Örnek 5:
(Âhî) Nigbolıdandur. Şu’arâ-yı Rûmun a’lâlarındandur. Eş’âr-ı dil-küşâsı müsellem-i dünyâdur. Hüsrev ü Şîrîni vardur. Ma’nâsı rasîn ve elfâzı rengîndür (Sungurhan, 2017, s. 34).
(Mustafa Behçet Efendi) Müşârün-ileyh akl u temkîn ve rey-i metîn ashâbından olup haylice eş‘âr-ı rengîni olduğundan başka elsine-i ecnebiyeye dahi vukûf u ma’lûmâtı vardır (Çiftçi, 2017, s. 50).
Ahmet Vefik Paşa. (1306). Lehce-i Osmânî. İstanbul.
Canım, R. (hzl.) (2018). Latîfî-Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-216998/latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzama.html
Cûdî, İ. (2006). Lügat-ı Cûdî. (B. T. İsmail Parlatır, hzl.) Ankara: TDK.
Çınarcı, M. N. (hzl.) (2019). Şeyhülislam Ârif Hikmet Bey- Tezkiretü’ş-Şu’arâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-240610/seyhulislam-arif-hikmet-bey-tezkiresi.html
Çiftçi, Ö. (hzl.) (2017). Fatîn Tezkiresi (Hâtimetü’l-Eşâr). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-195831/fatin-tezkiresi.html
Ebüzziya Mehmed Tevfik (1306/1889). Lugat-ı Ebuzziya, C.1,2. İstanbul: Matbaa-i Ebûzziyâ.
Devellioğlu, F. (2013). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat. Ankara: Aydın Kitabevi.
Hindioğlu, A. (1838). Hazine-i Lugat ou Dictionnaire Turc-Français, Vienne.
İpekten, H., Kut, G., İsen, M., Ayan, H., ve Karabey, T. (hzl.) (2017). Sehî Beg Heşt Bihişt. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78460/tezkireler.html
İsen, M. (hzl.) (2017). Künhü’l-Ahbâr’ın Tezkire Kısmı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194288/kunhul-ahbarin-tezkire-kismi.html
Mehmet Salâhî. (H. 1313). Kamus- Osmanî, (Ali Birinci, hzl.) Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, İstanbul.
Muallim Naci. (1308). Lügat-ı Nâcî. İstanbul.
Redhouse, J. W. (1863). Müntahabât-ı Lügât-i Osmâniyye. TDK.
Redhouse, W. J. (1968). New Redhouse Turkish-English Dictionary. İstanbul: Redhouse Press.
Remzî. (1305). Lugat-ı Remzî. 1-2. İstanbul.
Şemsettin Sâmî. (1978). Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: Çağrı Yayınları.
Sami, Ş. ve Kelekyan D. (1911). Kamus-ı Fransevî. İstanbul: Mihran Matbası.
Solmaz, S. (hzl.) (2018). Ahdı̂ ve Gülşen-ı̇ Şuʿarâ’sı (İnceleme-Metin). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-201251/ahdi-gulsen-i-suara.html
Sungurhan, A. (hzl.) (2017). Beyânî Tezkiresi (Tezkiretü’ş-şu’arâ). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194495/beyani-tezkiresi-tezkiretus-suara.html
Sungurhan, A. (hzl.) (2017). Kınalızâde Hasan Çelebı̇ Tezkı̇retü’ş-Şu’arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194494/kinalizade-hasan-celebi-tezkiretus-s-uara.html
Toven, M. B. (1927). Yeni Türkçe Lügat. 2. Baskı. İstanbul.
https://lehcediz.com/ (Erişim tarihi: 13.09.2025)
