lü’lü'-bâr, lü’lü’-nisâr
* Pür-lü'lü' terimi, Osmanlı Türkçesinde "incilerle dolu" anlamına gelen ve edebî metinlerde bir eserin veya ifadenin, inciye benzetilen akıllıca söylenmiş nükte ve ince manalarla dolu olduğunu ifade eden terim.
Lü’lü’, Osmanlı Türkçesinde inci anlamındadır (Ayverdi, 2011; Redhouse, 2011; Şemseddin Sami, 2012). Güncel Türkçede kullanımdan düşmüştür (Türk Dil Kurumu, 2022). Kelimenin lü’lü-i lâlâ (parlak inci), lü'lü-i meknûn (kabuğundan çıkmamış inci, bakire), lü’lü-i şehvâr (iri inci), lü’lü-bâr (inci yağdıran), lü’lü-feşân/ lü’lü-pâş (inci saçan) gibi birleşik kelimelerde kullanılmıştır. Aynı zamanda mecazen, lü’lü-i munazzad biçimiyle “inci gibi düzgün dişler” ve lü’lü-dümû’ olmak biçiminde “inci gibi gözyaşları” için kullanılır (Ayverdi, 2011; Redhouse, 2011).
Pür ise “bir şey ile dolu” anlamında ve sıklıkla birleşik sıfat yapımında kullanılan bir kelimedir (Ayverdi, 2011; Şemseddin Sami, 2012; Türk Dil Kurumu, 2022). Aynı zamanda “çok, bol, fazla, sık” anlamları da vardır (Redhouse, 2011).
Pür-lü’lü’ birleşik sıfatı ise “incilerle dolu” anlamındadır.
Pür-lü’lü’ kelimesi, bir edebî terim olarak kaynaklarda tanımlanmamıştır. Latîfî’nin Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ eserinde bir kez bir betiğin/dizgenin içinde yer alan olumlu nitelikleri haiz muhtevayı belirttiği tespit edilmiştir.
Pür-lü’lü, incelenen tezkire ve biyografik kaynaklarda yalnızca bir kez tanıklanmıştır. Latîfî tezkiresinde Zihnî’nin şiirlerini değerlendirirken “hıred-i hurde-dân ile […] pür-lü’lü’” [inci gibi ince manalarla dolu] olduğunu belirtir (2018, s. 250). Bu örnekte akıllıca söylenmiş nüktelerin inciye benzetildiği görülür.
İnci metaforu, pür-lü’lü’ terimine benzer başka biçimlerde de kullanılmaktadır. İnci saçmak tabiri, şair ve yazarlar için kullanılmaktadır. Şefkât-i Bağdâdî, dibacesinde şairleri tanımlarken “mühre-zen-i dürc-i lü’lü’-bâr-ı güftâr” [sözün inci saçan mücevher kutusunun mühürleyicisi] ifadesini kullanır (2017, s. 30). Mehmet Tevfik, Hüseyn-i Kefevî’yi medhederken “lü’lü’-nisâr-ı letâ’if” [latife incileri saçan] olduğunu belirtir (2017, s. 226). Kınalızade, Hoca Sâdeddin Efendi’den “lü’lü'-bâr” ifadesi ile bahsederken onun cömert ellerini inciler ve mücevherler saçan bir buluta benzetmiştir (2009, s. 44).
Tüm bu örneklere bakıldığında lü’lü’ teriminin bir betiğin/dizgenin içinde yer alan muhtevayı belirttiği söylenebilir. Hatta Kınalızade, bir şiirin “nâzım-ı dürer-i ma’ânî” [mana incilerinin şiiri] olduğunu belirterek bu sebeple belirli bir “bahr” ile yazılması gerektiğini söyler (Kınalızâde, 2009, s. 28). Fakat bunun bir zorunluluk olmadığı, tezkirelerde cömertlik veya itibar gibi farklı olumlu değerlerin de lü’lü’ye benzetildiği görülür.
Tezkirelerde inci dışında lal taşı gibi farklı mücevherlerin de pür kelimesi ile birleşik sıfat yapılarak edebî bağlamlarda kullanıldığı görülebilir.
Terim, Latîfî’nin Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ’sında bir kez tanıklanmıştır (2018, s. 250).
Örnek 1:
Sulṭân Bâyezîd oġlı Sulṭân Meḥmed Kefe livâsına mutaṣarrıf iken yanında defterdârı ve aʿyân-ı erkânınuñ muʿtemedün- ʿaleyh iftiḫârı idi. Ḫıred-i ḫurde-dân ile şiʿri gerçi pür-lüʿlü idi. Îrâd-ı ṣanâyiʿ-i naẓmiyyede egerçi maʿnâ-cûydur lâkin îcâd-ı ḫayâlde maḳûle-i suḫan-çîn ü ḫâyîde-gûydur (Latîfî, 2018, s. 234).
Ayverdi, Z. İ. (2011). Kubbealtı Lugatı. Kubbealtı.
Kınalızâde, H. Ç. (2009). Tezkiretü’ş-Şu’arâ (A. Sungurhan Eyduran, Hzl.). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. ekitap. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194494/kinalizade-hasan-celebi-tezkiretus-s-uara.html
Lane, E. W. (1863, 93). Arabic-English lexicon. Williams and Norgate. Erişim adresi: http://arabiclexicon.hawramani.com/william-edward-lane-arabic-english-lexicon/
Latîfî. (2018). Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ (R. Canım, Hzl.). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. ekitap. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-216998/latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzama.html
Mehmed Tevfik. (2017). Kâfile-i Şu’arâ (Kutlar Oğuz, Koncu, ve Çakır, Hzl..). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. ekitap.Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-196469/mehmed-tevfik-kafile-i-su39ara.html
Nişanyan, S. (2024). Nişanyan Sözlük.
Redhouse, J. W. (2011). Turkish and English lexicon. Çağrı.
Salmoné, H. A. (1889). An advanced learner’s arabic-english dictionary. Librairie du Liban. https://arabiclexicon.hawramani.com/habib-anthony-salmone-an-advanced-learners-arabic-english-dictionary/
Şefkat-i Bagdâdî. (2017). Şefkat Tezkiresi (Tezkîre-i Şu’arâ-yı Şefkat-i Bagdâdî) (F. Kılıç, Ed.). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. ekitap.ktb.gov.tr
Şemseddin Sami. (2012). Kâmûs-ı Türkî (R. Gündoğdu, N. Adıgüzel, & E. F. Önal, Ed.). İdeal Kültür.
Türk Dil Kurumu. (2022). Türk Dil Kurumu Sözlükleri. Türk Dil Kurumu. https://sozluk.gov.tr/
