Re’y-i nâ-savâb, reh-i nâ-savâb
* Herhangi bir eseri veya bir kişinin hal ve hareketlerini nitelemek için “doğru ve yerinde olmayan, uygunsuz” anlamlarında kullanılan terim.
Arapça müzekker bir isim olan savâb kelimesi “doğruluk, dürüstlük; doğru hareket, doğru davranış, doğru düşünce” (Devellioğlu, 2008, s. 921); “Doğruluk, dürüstlük, sıhhat; doğru fiil ve hareket, hak, hakkâniyet; doğru re’y, fikr-i sahîh” (Şemseddin Sâmî, 1317, s. 836) anlamlarına gelmektedir.
Farsça-Arapça türemiş sıfat olan nâ-savâb kelimesi, Farsça olumsuzluk oluşturan bir edat olan -nâ ve Arapça isim olan savâb kelimesinin birleşmesiyle oluşmuştur ve “Doğru olmayan, yanlış, haksız” (Devellioğlu, 2008, s. 807) anlamlarına gelmektedir.
Nâ-savâb terimi tezkirelerde “Doğru ve yerinde olmayan, uygunsuz” söz, eser, davranış, yol, gidişat gibi anlamlarda kullanılmıştır.
Latîfî Tezkiresinde Likâyî isimli şair hakkında Ahmedî’nin Yûsuf u Züleyhâ’sına nazire olarak bir eser yazdığı anlatılır. Bu eserin dönemin sultanı Bayezid Han tarafından yakılması emredilmiştir. Bu bahis anlatılırken eserin sultana sunulduğu ve sultan tarafından içerisinde kullanılan ifadeler ve kelime tercihleri açısından doğru, uygun bulunmadığı nâ-savâb terimi ile ifade edilmiştir (Örnek 1).
Terim, Kınalızâde Hasan Çelebi’nin Tezkire-i Şu’arâsında Âlî isimli şairin bir manzumesinde kullanılmıştır. “Görgec gec olsa kat’-ı merâtib bana ne gam/ Tuydum bu remzi ben felek-i nâ-savâbdan” (Sungurhan, 2017, s. 533) şeklinde “hep yanlış işler yapan, ters giden felek” anlamında kullanılmıştır. Bu kullanım şairin beytinde geçmiş, şair tarafından kullanılmış olduğu için tezkireye dâhil olarak değerlendirilmemelidir. Ancak “Anun re’y-i nâ-savâb ve zulm-ı bî-hadd ü hisâbı” (Sungurhan, 2017, s. 549) şeklinde Fatih Sultan Mehmed’in veziri, “Adnî” mahlaslı Mahmud Paşa anlatılırken terim “uygunsuz, yanlış yol” manasına gelecek şekilde kullanılmıştır.
Son olarak Mirzâzâde Mehmed Sâlim Efendi’nin Tezkire-i Şu’arâsında Nahvî isimli şair anlatılırken şairin mahlası ile de bağlantılı olarak yüzeyde Arapça nahiv kuralları anlatılırken alt katmanda şairin mahlasına ve kişiliğine vurgu yapılmaktadır. Burada da terim “reh-i nâ-savâb” tamalması içinde yolu nitelemek için sıfat olarak kullanılmış, kemâl ehlinin tasvip etmediği yol kastedilmiştir (Örnek 3).
Terim, Latîfî, Kınalızâde Hasan Çelebi ve Mehmed Sâlim tezkirelerinde birer defa olmak kaydıyla toplam üç yerde geçmiştir.
Örnek 1:
Vaḳtâkim ol şâh-ı faṣîḥ bu ḫaṭâ-yı ṣarîḥi gördükde ol kitâbı nâ-ṣavâb görüp iḥrâḳ emr itdi (Canım, 2018, s. 474).
Örnek 2:
Anun re’y-i nâ-savâb ve zulm-ı bî-hadd ü hisâbı … (Sungurhan, 2017, s. 549).
Örnek 3:
… zurûfü’l-i’tikâdât-ı kulübün tenâzu’u izmâr ve gâh bast u gâh terhîm ile mübtedâ-i zunûnu olup ihbâr etdikleri sülük ü ef’âlden reh-i nâ-savâb ve matrûd-ı erbâb-ı kemâl ve… (İnce, 2018, s. 433).
Canım, R. (hzl.) (2018). Latîfî-Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-216998/latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzama.html
Devellioğlu, F. (2008). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi Yayınları.
İnce, A. (hzl.) (2018). Mı̂rzâ-zâde Mehmed Sâlı̇m Efendı̇ Tezkı̇retü’ş-şu‘arâ (İnceleme-Metin). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-203805/mirza-zade-mehmed-salim-tezkiretu39s-su39ara.html
Muallim Nâcî. (1308). Lugat-ı Nâcî. https://naci.cagdassozluk.com/osmanlica-turkce-sozluk-madde-3480.html
Sungurhan, A. (hzl.) (2017a). Kınalızâde Hasan Çelebı̇ Tezkı̇retü’ş-Şu’arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194494/kinalizade-hasan-celebi-tezkiretus-s-uara.html
Şemseddin Sâmî (1317). Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: İkdâm Matbaası.
Staingass, F. (2005). A Comprehensive Persian-English Dictionary. İstanbul: Çağrı Yayınları.
