müteberrik, müteberrek, müteberrike, müteberrikât
* Sözlüklerde “mübarek” ve “uğurlu” gibi anlamları olan; tezkirelerde ise mübarek, bereketli anlamlarıyla genelde kişi ve yer adlarından önce gelip onları niteleyen veya şiiri/şiirin bir bölümünü takdim etmek üzere kullanılan sözcük.
Arapça bir sıfattır. “Kendisiyle teberrük ve teyemmün olunan, mübarek” (Şemseddin Sami, 2015, s. 888-889; Kestelli, 2011, s. 345) anlamındadır. Bunun yanında sözlüklerde “teberrük eden, mübarek addeden” (Muallim Nâcî, 2009, s. 501; Ali Nazîmâ ve Faik Reşad, 2009, s. 357), “fal hayır ve mübarek addeden, iyiye yoran” (Toven, 2015, s. 534), “mübarek sayılan, uğurlu” (Devellioğlu, 2011, s. 892) gibi anlamlarda da kullanılmıştır. Tietze, sözcüğü ‘mübarek, kutlu’ anlamında müteberrek şeklinde almıştır (2018, s. 288).
Müteberrik ile aynı kökten türeyen ve eş anlamda kullanılan mübarek sözcüğü, ‘kutsalı veya kutsal mekânı’ belirtmek için Kur’ân-ı Kerim’de kullanılmıştır. Sözcük Kur’ân’da; Kabe’yi, Mescid-i Aksa’yı, Kur’ân-ı Kerim’i, tufan sonrası Hz. Nuh’un dua etmesi istenen yeri, gökten indirilen suyu, Kur’ân-ı Kerim’in indirildiği geceyi, Hz. Musa’nın vahye mazhar olduğu vadiyi ve zeytin ağacını nitelemek için kullanılmıştır (Güç, 2000, s. nsz.). Bu kullanımlar sözcüğün tezkirelerdeki niteleyici anlamıyla yakından ilgilidir.
Şiirin matla beyitini takdim etmek için kullanılan niteleyicidir.
Müteberrik, Ali Şîr Nevâî’nin Mecâlisü’n-Nefâis’inden itibaren tezkirelerde görülmeye başlanır. Sözcük burada kişi ve yer niteleyen bir sıfat olarak kullanılmıştır (Eraslan, 2015, s. 67, 146). Anadolu sahasında kullanımı Latîfî Tezkiresi ile başlamıştır. Yavuz Sultan Selim’in Farsça yazılmış bazı matla beyitleri verilirken kelimât-ı mütebberike ve Mevlana Âhî’nin şiirlerinden matla örnekleri verilirken “kelimât-ı müteberrikât” tamlaması içinde yer almıştır (Canım, 2018, s. 107, 140). Müteberriğin şiir için kullanılması ilk defa burada başlamıştır. Müteberrik, Ali Şîr Nevâî’nin Mecâlisü’n-Nefâis’inde kişi ve mekân (Eraslan, 2015, s. 67, 146); Latîfî Tezkiresi'nde kelimeler, sözler (tezkirede verilen bazı örnek gazellerin matla beyitlerini ifade etmek için) (Canım, 2018, s. 107, 140); Ahdî, Beyânî, Esrâr Dede, Mehmed Sirâceddîn, Es'ad Mehmed Efendi tezkirelerinde mekân (Solmaz, 2018, s. 166; Sungurhan, 2017, s. 219; Genç, 2018, s. 204, 224, 240, 257, 285; Arslan, 2018, s. 93; Oğraş, 2018, s. 54); Ayvansarâyî tezkiresinde sohbeti bereketli kişi (Ekinci, 2017, s. 60); Mehmed Tevfîk tezkiresinde Yavuz Sultan Selim’in Mısır’dan getirdiği kutsal emanetler (Kutlar Oğuz, Koncu ve Çakır, 2017, s. 38) ve nefes, soluk (Kutlar Oğuz, Koncu ve Çakır, 2017, s. 299) sözcüklerinin niteleyicisi olarak kullanılmıştır. Görüldüğü üzere müteberrik sözcüğü daha çok niteleyici olarak kullanılmıştır. Latîfî Tezkiresi'nde yine kelimeler/sözler sözcüklerinin niteleyicisi olarak kullanılmıştır. Bununla birlikte Latîfî Tezkiresi'nde görüldüğü iki yerde de matla beyitlerini takdim etmek için kullanılmış olması matla beyti takdim terimi olduğunu düşündürmektedir. Ancak diğer tezkirelerde bunu destekleyecek örnek tespit edilememiş olup müteberrik sözcüğü tezkirelerde genelde ‘mübarek, bereketli, uğurlu’ gibi anlamlarla niteleyici bir sıfat olarak kullanılmıştır.
Ali Şîr Nevâî, Latîfî ve Mehmed Tevfîk tezkirelerinde 2; Ahdî, Beyânî, Mehmed Sirâceddîn, Es'ad Mehmed Efendi, Ayvansarâyî tezkirelerinde 1; Esrâr Dede tezkiresinde 5 defa kullanılmıştır.
Örnek 1:
Bu bir kaç metâliʿ-i matbûʿa anun gazeliyyâtından ve kelimât-ı müteberrikâtındandur.
Matlaʿ: Oklarun cân almaga tîgunla yoldâş oldılar
Sînelerde kan yalaşdılar karındâş oldılar
Velehu: Saçların çözsün bulutlar raʿd kılsun nâleler
Haşre dek yansun yakulsun kabrüm üzre lâleler
Velehu: Döndüren fânûs-ı çarhı dûd-ı âhumdur benüm
Yandıran hurşîdi âh-ı subh-gâhumdur benüm (Canım, 2018, s. 140).
Örnek 2:
Merreten ba’de uhrā ol yâr-ı bî-hemtâ cezebāt-ı şeyh-i müşkil-küşâ ile vilâyet-i Bagdâd’a kazâ-yı cevāreze râzı olup ʿadâlet-nümâ kâzîlıgla âsitân-ı ʿarş-âşiyân-ı müteberrike şeyh-i ʿâlî-nijâdda yüz sürmek nasîb oldukda bu bende ile mülâkat idüp eşʿâr-ı dürer-bârların ve münşeât-ı gurer-nisârlarını gûş-vâr-ı dil-i bîdâr itmişdür (Solmaz, 2018, s. 166-167).
Örnek 3:
Hankâh-ı Galatada mahsûs türbe-i müteberrikeleri vardur. Şuʿarâ-yı vaktden Zekî 'Alî nâm söyledigi mısraʿ târîhleridür (Genç, 2018, s. 204).
Örnek 4:
Şeyh-i müşârün-ileyh ney-nüvâzîde sâhib-i mahâret, pür-vecd ü hâlet, mazharı ihtirâm u izzet, sâye-sâz-ı istihkâk oldukları bıkâ‘-ı müteberrikede nizâm-ı hâl ve hüsn-i sülûk ile güzâriş-pîrâ-yı meşîhat idi (Arslan, 2018, s. 93).
Örnek 5:
Sultân Selîm-i kadîm asrında Kaplıca müderrisi iken hâlinde galebe-i aşk-ı Sübhânî âsârı nümâyân olmağla Şeyh Emîr Buhârî Hazretlerinin âsitânına kesb-i intisâb ve enfâs-ı müteberrikelerinden sa’âdet-i câvidânî iktisâb eylemişdir (Kutlar Oğuz, Koncu ve Çakır, 2017, s. 299).
Ali Nazîmâ ve Faik Reşad (2009). Mükemmel Osmanlı Lügati. (hzl. N. Birinci vd.), Ankara: TDK Yayınları.
Arslan, M. (hzl.) (2018). Mehmed Sirâceddîn Mecma‘-ı Şu‘arâ ve Tezkire-i Üdebâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-208568/mehmed-siraceddin-mecma-i-suara-ve-tezkire-i-udeba.html
Canım, R. (hzl.) (2018). Latîfî Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ (Tenkitli Metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-216998/latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzama.html
Devellioğlu, F. (2011). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lȗgat. Ankara: Aydın Kitabevi.
Ekinci, R. (hzl.) (2017). Hâfız Hüseyin Ayvansarâyî Vefeyât-ı Ayvansarâyî (İnceleme-Tenkitli Metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194287/vefeyat-i-ayvansarayi.html
Eraslan, K. (hzl.) (2015). Alî Şîr Nevâyî Mecâlisü’n-Nefâyis (Giriş-Metin-Çeviri-Notlar). (Farsça Çeviri: N. Tokmak). Ankara: TDK Yayınları.
Genç, İ. (hzl.) (2018). Esrâr Dede Tezkire-i Şu‘arâ-yı Mevleviyye (İnceleme-Metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-206275/tezkire-i-suara-yi-mevleviyye.html
Güç, A. (2000). “Kur’an'da Kutsallık Anlayışı”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/19.
Kestelli, R. N. (2011). Resimli Türkçe Kamus. (hzl. R. Toparlı vd.), Ankara: TDK Yayınları.
Kutlar Oğuz, F. S., Koncu, H. ve Çakır, M. (hzl.) (2017). Mehmed Tevfik Kâfile-i Şu’arâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-196469/mehmed-tevfik-kafile-i-su39ara.html
Muallim Nâcî (2009). Lügat-i Nâcî (hzl. A. Kartal). Ankara: TDK Yayınları.
Oğraş, R. (hzl.) (2018). Esad Mehmed Efendi Bâğçe-i Safâ-Endûz. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-212024/esad-mehmed-efendi-bagce-i-safa-enduz.html
Solmaz, S. (hzl.) (2018). Ahdî ve Gülşen-i Şu'arâ’sı (İnceleme-Metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-201251/ahdi-gulsen-i-suara.html
Sungurhan, A. (hzl.) (2017). Beyânî Tezkiretü'ş-Şu'arâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194495/beyani-tezkiresi-tezkiretus-suara.html
Şemseddin Sami (2015). Kamus-ı Türkî. (hzl. P. Yavuzarslan). Ankara: TDK Yayınları.
Tietze, A. (2018). Tarihî ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugati. (Ed. N. Demir, E. Yılmaz). c.5. Ankara: TÜBA Yayınları.
Toven, M. B. (2015). Yeni Türkçe Lügat. (hzl. A. Hayber). Ankara: TDK Yayınları.
