şi'r-i mev'izet-me'âl, mev'izet-me'âl ü hâlet-engîz, mev'izet-me'âl ü âteş-rîz
* “Nasihat anlamı taşıyan” manasına gelen ve tezkirelerde daha çok “nasihat etmek amacıyla söylenen ifadeler” için kullanılan terim.
Arapça “men’ itmek ve korkutmak, tahvîf gibi” (el-Karahisârî, 1271, s. 680) anlamındaki “va’z” fiilinden masdar-ı mîmî olan “mev’izet” kelimesi için sözlüklerde; “dinî nasihat, mev’ıza, kalbi yumuşatıp sevaba teşvik ederek günahtan kaçındıran öğüt” (Sarı, 1982, s. 1668), “öğüt, nasihat, vaaz, pend” (Parlatır-Haridy, 2014, s. 372; Topaloğlu-Karaman, 1991, s.497; Remzî, 1305, s. 439; Sâmî, s.1317, s. 1431; Redhdouse, 1890, s. 2033) ve “öğüt, ders” (Parlatır, 2006, s. 1079) tanımlamaları yapılmaktadır. Yine Arapça bir isim olan “me’âl” kelimesi ise “mana, mefhum” (Şemseddin Sâmî, 1317, s. 1253), “meydana gelen şey, netice, kavram” (Devellioğlu, 1996, s. 591); “mana, maksat” (Mursy, 1979, s. 311); “ortaya çıkan durum, netice, anlam, öz, hulasa, zübde” (Parlatır, 2006, s. 1028) anlamlarını karşılamaktadır. Bu durumda “mev’izet-me’âl” terkibi, “nasihat maksadıyla, öğüt vermek için, okuyanın ders çıkarması için söylenen söz” anlamını karşılar.
Nasihat anlamı taşıyan söz, öğüt vermek amacıyla yazılan şiir.
“Mev’izet-me’âl” terimi Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ’da, ifade ve söyleyiş tarzı bağlamında kullanılmıştır. Latîfî, Husrev ü Şîrîn şairi Şeyhî hakkında bilgi verirken, “… ol feyz-bahş u hâlet-engîz ü mevʿizet-meʿâl ü âteş-rîz mutasavvıfâne ebyât ve meşâyihâne mevâʿızât ki mûmâ-ileyhün kitâb-ı müstetâbındadur mesnevî-gûyân-ı Rûmdan birinün nazmında vâkiʿ olmamışdur.” diyerek onun şeyhlere ve mutasavvıflara yakışır bir tarzda, ateş saçan, feyz veren, hâlleri artıran, öğüt verici beyitleri ve nasihatleri olduğunu ifade eder. Bu ifade ve söyleyiş tarzına, Şeyhî’den başka mesnevi kaleme alan Anadolu şairlerinin hiçbirinde rastlanmadığını da belirtir.
Mev’izet-me’âl teriminin sadece Latîfî Tezkiresi’nde 1 defa kullanıldığı tespit edilmiştir.
Örnek 1:
Fe-keyfe ki ol feyz-bahş u hâlet-engîz ü mev’izet-me’âl ü âteş-rîz mutasavvıfâne ebyât ve meşâyihâne mevâʿızât her biri âdeme gınâ ve fenâ virür kelimât ki mûmâ-ileyhün kitâb-ı müstetâbındadur mesnevî-gûyân-ı Rûmdan birinün nazmında vâki’ olmamışdur. Mesnevî ez-Kitâb-ı Husrev ü Şîrîn:
Gel ey ʿakl-ı heves-bâz olma gâfil
Degüldür cây-ı gaflet işbu menzil
Hevâ yolları ser-cümle harâmî
ʿAceb gâfil yatan cân kurtara mı
Kılınca ‘aklunı hırs u hevâ kul
Güzer kıl bu küdûretden safâ bul
Ṭururken bunca evhâm u hayâlât
Tecellî ide mi Hak nûrı heyhât
Yapılmaz rûh nefsi yıkmayınca
Melek girmeye şeytân çıkmayınca (Canım, 2018, s. 311-312).
Canım, R. (hzl.) (2018). Latîfî-Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-216998/latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzama.html
Devellioğlu, F. (1996). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi Yayınları.
el-Karahisârî, M. M. A. (1271). Ahterî-i Kebîr. İstanbul: Matbaa-i Âmire.
Kaplan, F. (2021). Klasik Türk Edebiyatı Eleştiri Terimleri Sözlüğü -Latîfî Tezkiresi Örneği-. İstanbul: DBY Yayınları.
Mursy, S.A. (1983). Türkçe-Arapça Büyük Lûgat (Safsafy Sözlüğü). İstanbul: Çağrı Yayınları.
Parlatır, İ. (2006). Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Yargı Yayınevi.
Parlatır, İ.-Haridy, M. (2014). Arapça-Türkçe Türkçe-Arapça Sözlük. Ankara: Yargı Yayınevi.
Redhouse, S.J.W. (1890). Turkish and English Lexicon. İstanbul: Çağrı Yayınları.
Remzî, H. (1305). Lugat-ı Remzî. İstanbul: Hüseyin Remzî Matbaası.
Şemseddin Sâmî. (1317). Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: İkdam Matbaası.
Sarı, M. (1982). el-Mevârid. İstanbul: İpek Yayınları.
Topaloğlu, B.-Karaman, H. (1991). Arapça-Türkçe Yeni Kâmûs. İstanbul: Nesil Yayınları.
