beyt-i mestâne, ebyât-ı mestâne, matla-ı mestâne, gazel-i mestâne, rubâî-i mestâne, güftâr-ı mestâne, kelîmât-ı mestâne, nâme-i mestâne, ser-mestâne
* “Sarhoşa lâyık bir surette, sarhoşçasına” anlamına gelen, tezkirelerde “ifadedeki coşkunluğu, üsluptaki rindâne, teklifsiz ve rahat edâyı” (Kaplan, 2018, s. 260) belirten terim.
Farsça “mest” köküne “-âne” lâyıklık sıfatının getirilmesiyle oluşan hem sıfat hem de zarf anlamı ifade eden kelimedir. Sözlüklerde “sarhoşa lâyık bir surette, sarhoşçasına” (Yavuzarslan, 2015, s. 792; Ayverdi, 2010, s. 806), “mest olana lâyık ve yaraşır olan” (Birinci, 2018, s. 513), “hareket ve davranışları sarhoşça olan” (Lügat-nâme-i Dehhûda) anlamlarına gelmektedir.
“Mestâne” kelimesi, şairin yeteneğinin, şiirlerinin, kullandığı nazım şekillerinin, kelîmâtının duygu ve düşünce yönünü tanımlayan bir terimdir.
Kelime ilk olarak Sehî Tezkire’sinin “Likâyî” maddesinin dipnotunda, nüsha farkı olarak verilen “Mevlânâ Şemsî” maddesinde, geçmektedir. Sehî Bey, burada mestâne kelimesini Şemsî’nin gazellerindeki üslubu tavsif için kullanmıştır (İpekten vd., 2017, s. 126).
“Mestâne” kelimesi Latîfî Tezkire’sinde güftârın, Âşık Çelebi’de eşâr ve mısranın, Ahdî’de beyit, matla, rubâî, gazel, güftâr ve kelîmâtın; Mûcib’de eşârın, Belîğ’de cevabın; Esrâr Dede’de şairlik yeteneği ve güftârın; Fatîn ve Ali Emîrî’de ise gazelin tarz ve üslubunu tanımlamak için kullanılmıştır.
Terimin kullanıldığı son örnek İbnülemin Mahmut Kemal İnal’ın Son Asır Türk Şairleri adlı eserinin “Sami” maddesinin dipnotudur. Abdulhak Hâmid’in tarih manzûmesine eklenen dipnotta mestâne kelimesi, Namık Kemal’in Magosa'dan Abdülhak Hamid'e yazdığı mektubun üslup ve tarzını ifade etmektedir ( İnal, t.y., s. 1628).
Kelime terim anlamıyla Sehî Tezkire’sinde 3, Latîfî’de 2, Âşık Çelebi’de 3, Ahdî’de 12; Mûcib’de 1, Belîğ’de 1; Esrâr Dede’de 2; Fatîn’de 1; Ali Emîrî’de 1, İbnül Emin Mahmud Kemal İnal’da 1 kere kullanılmıştır.
Örnek 1:
Bu haysiyyetden eşʿârı rindâne ve güftârı mestânedür (Canım, 2017, s. 146).
Örnek 2:
Bu bir ḳaç beyt-i mestāne ve sūznāk-ı rindāne ve pāk anuñdur s̠ebt olundı (Solmaz, 2018, s. 142).
Örnek 3:
Rûmiyâne güftârı ve mestâne eş'ârı vardır (Altun, 1997, s. 54).
Örnek 4:
Bu ġazel-i medhûşâne es̠er-i ṭab‘-ı mestâneleridür (Genç, 2018, s. 188).
Örnek 5:
Bu tarzda mestâne gazel olsa da olmaz
Peymâne-i dil Şeyhi gül-efsûnile memlû (Çiftçi, 2017, s. 283)
Abdulkadiroğu, A. (hzl.) (1999). İsmail Beliğ, Nuhbetü’l âsâr li Zeyli Zübdeti’l eş’âr. Ankara: AKM Yayınları.
Altun, K. (1997). Tezkire-i Mucib İnceleme - Tenkitli Metin - Dizin - Sözlük. Ankara: AKM Yayınları.
Ayverdi, İ. (2010). Kubbealtı Lugatı Misalli Büyük Türkçe Sözlük. İstanbul: Kubbealtı Yayınları.
Birinci, Ali (hzl.) (2018). Lügat-ı Remzî. C. II. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Yayınları.
Canım, R. (hzl.) (2018). Latîfî-Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-216998/latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzama.html
Çiftçi, Ö. (hzl.) (2017). Fatîn Tezkiresi (Hâtimetü’l-Eşâr). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-195831/fatin-tezkiresi.html
Eskin, Ş. (hzl.) (2017). Resimli Kâmûs-ı Fransevî. Ankara: TÜBA Yayınları.
Genç, İ. (hzl.) (2018). Esrâr DedeTezkire-i Şu’arâ -yı Mevleviyye. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-206275/tezkire-i-suara-yi-mevleviyye.html
İnal, İ. M. K. (1969-1970). Son Asır Türk Şairleri I-IV. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
İpekten, H., Kut, G., İsen, M., Ayan, H., ve Karabey, T. (hzl.) (2017). Sehî Beg Heşt Bihişt. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78460/tezkireler.html
Kadıoğlu, İ. (hzl.) (2018). Tezkire-i Şuʻarâ-yı Âmid. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-375473/ali-emiri-tezkire--i-suara--yi-amid.html
Kaplan, F. (2018). Klasik Türk Edebiyatı Eleştiri Terimleri Sözlüğü-Latîfî Tezkiresi Örneği-. İstanbul: DBY Yayınları.
Kılıç, F. (hzl.) (2018). Âşık Çelebı̇-Meşâ’ı̇rü’ş-Şu’arâ . Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-210485/asik-celebi-mesairus-suara.html
Solmaz, S. (hzl.) (2018). Ahdı̂ ve Gülşen-ı̇ Şuʿarâ’sı (İnceleme-Metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-201251/ahdi-gulsen-i-suara.html
Steingass, F. (1998). Persian-English Dictionary. İstanbul: Çağrı Yayınları.
Tolasa, H. (1983). Sehî, Latîfî, Âşık Çelebi Tezkirelerine Göre 16. y.y. da Edebiyat Araştırma ve Eleştirisi I. İzmir: Ege Üniversitesi Matbaası.
Yavuzarslan, P. (hzl.) (2015). Şemseddin Sâmî Kâmûs-ı Türkî. Ankara: TDK Yayınları.
Elektronik Kaynaklar
Lügat-nâme-i Dehhûda. Erişim adresi: https://vajehyab.com/dehkhoda/%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%87?q=%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%87
https://www.osmanlicasozlukler.com/
