* Gizli ve derin anlama sahip söz.
Arapça kökenli bir kelime olup sözlüklerde “gizlenen” (Kâmûs-ı Türkî, t.y., s. 1397), “saklı” (Lehçe-i Osmânî, t.y., s. 1342), “gizli kalınmış” (Lügat-i Remzî, t.y., s. 673), “ketmolunmuş” (Devellioğlu, 2001, s. 607) gibi anlamlara gelmektedir. Müennes şekli olan “mektûme” sözcüğü de aynı manada kullanılmaktadır.
“Mektûm” ifadesi tezkirelerde şiirin satır aralarında saklı, derin ve incelikli anlam katmanlarını (nükte) karşılamasıyla birlikte özellikle tasavvufî inanç dairesinde yazılan eserlerde ise ehli olmayandan sakınan ve ancak sülûk tecrübesiyle idrak edilebilen ilahî hakikatleri ifade eden bir terim olarak işlev görmektedir.
“Mektûm” kelimesi Fatîn Tezkiresi'nde Mustafa Nazîf Efendi'nin gazelinden bir örnek verirken geçmektedir. Burada şair sevgilisine seslenirken ona kavuşma haberinin "şiirin içindeki gizli bir nükte, saklanmış ince bir anlam gibidir" (Çiftçi, 2017, s. 488) şeklinde ifade etmektedir.
Bir başka örnek olarak ise Kâfile-i Şu’arâ'da bulunmaktadır. Tevfik Elvân mahlaslı şairden bahsederken Gülşen-i Râz isimli eseri Farsçadan Türkçeye çevirdiğini burada tasavvuf ilminin gizli sırlarını açık ifadelerle yorumladığını (Kutlar Oğuz vd., 2017, s. 85) aktarmaktadır.
“Mektûm(e)” terim olarak Tezkire-i Şuʻarâ-yı Âmid'de 2, Fatîn Tezkiresi'nde 1, Kınalızade Hasan Çelebi Tezkiresi’nde 1, Latîfî Tezkiresi’nde 1, Kâfile-i Şu’arâ'da 2 kez kullanılmıştır.
Örnek 1:
Zuhûr-ı hattın ey meh muhtasar manzûmedir şimdi
Peyâm u vaslın anda nükte-i mektûmedir şimdi
Kenâr-ı ârızında hâl-i şebû yek kıyâs itdim
Heyûlâdan mürekkep nüsha-i mevhûmedir şimdi (Çiftçi, 2017, s. 488).
Örnek 2:
Hazret-i Şeyh kitâb-ı Gülşen-i Râz’ı Fârsî’den Türkçeye terceme edip ilm-i tasavvufun sırr-ı mektûmunu ibârât-ı sarîha ile tefsîr eylemişdir (Kutlar Oğuz vd., 2017, s. 85).
Çiftçi, Ö. (2017). Fatîn Tezkiresi (Hâtimetü’l-Eşâr). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-195831/fatin-tezkiresi.html
Devellioğlu, F. (2001). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi Yayınları.
Kâmûs-ı Türkî. (t.y.). Erişim adresi: https://www.osmanlicasozlukler.com/kamusiturki/sozluk.html
Kutlar Oğuz, F.S., Koncu, H., Çakır, M. (2017). Tevfik Kâfile-i Şu’arâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-196469/mehmed-tevfik-kafile-i-su39ara.html
Lehçe-i Osmânî (C. 2). (t.y.). Erişim adresi: https://www.osmanlicasozlukler.com/lehceiosmani/sozluk.html
Lügat-i Remzî (C. 2). (t.y.). Erişim adresi: https://www.osmanlicasozlukler.com/lugatiremzi/sozluk.html
