mecâz, mecâzî, libâs
* Arapça "mecâz" kelimesine nispet ekinin eklenmesiyle “mecâza ait, mecazla ilgili olan” ile Arapça “elbise, giyecek şey” anlamına gelen "libâs" kelimelerinin birleşiminden oluşan terim.
"Mecâzî” kelimesi sözlüklerde genel hatlarıyla; gerçekte var olmasa da asıl durumla bir benzerlik veya ilişki taşıyan ve kendi temel anlamının dışında kullanılan ifadeler olarak tanımlanır (Devellioğlu, 2007, s. 593; Sâmî, 2011, s. 1291; Kubbealtı Lugatı). “Libâs” kelimesi ise “elbise, giyecek şey” (Devellioğlu, 2007, s. 551; Sâmî, 2011, s. 1237; Kubbealtı Lugatı) anlamına gelmektedir.
Bir terim olarak “mecâzî-libâs” ifadesi, “mecaz elbisesi” veya “sembolik örtü, sembolik anlam” demektir.
Kelimenin tezkirelerde ilk ve tek kullanımı Latîfî'ye aittir. Müellife göre “Gerçi ince sözlü mecaz elbisesi giyinmiş ve hakikati barındıran şiirlerinde def, ney, meze ve şaraptan bahseden ibareler ve istiareler geçerse; bunların dış görünüşüne bakılıp da sadece şarabın ve güzelin vasıfları ile bacak ve kol hayali düşünülmesin. Zira hakikat ehlinin ve tarikat sahiplerinin dilinde, mecazi görünüşün altından hakikati hissettiren ve kapsayan her lafzın derin bir manası, her ismin işaret ettiği bir varlık, her sözün bir yorumu ve her yorumun da sembolik bir karşılığı vardır.” Örneğe göre “mecâzî-libâs” teriminden “sembolik bir örtü, anlam” manası çıkmaktadır.
“Mecâzî-libâs” ifadesinin yalnızca Latîfî'ye ait Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ adlı eserde ve tek bir defa geçtiği tespit edilmiştir.
Örnek 1:
Nesr: Egerçi şu'arâ-i nükte-ârânun şi'r-i mecâzî libâs ve hakîkat-iltibâsından def ü ney ve nukl ü mey inhâ ve iş'âr ider ‘ibârât u isti’ârâtı gelürse zâhirine nâzır olup evsâf-ı şarâb u şâhid ve hayâl-i sâk u sâ'id mülâhaza olunmaya ki lisân-ı erbâb-ı hakîkat ve zebân-ı ashâb-ı tarîkatda rûy-ı mecâzdan hakîkatı müş'ir ve müştemil her lafzun bir ma‘nâsı ve her ismün bir müsemmâsı ve her kelâmun bir te’vîli ve her te’vîlün bir temsîli olur (Canım, 2018, s. 49).
Canım, R. (hzl.) (2018). Latîfî-Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-216998/latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzama.html.
Devellioğlu, F. (2007). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi.
İsen, M. (hzl.) (1999). Latîfî Tezkiresi. Ankara: Akçağ Yayınları.
Kubbealtı Lugatı. https://lugatim.com/s/mec%C3%A2z%C3%AE.
Kubbealtı Lugatı. https://lugatim.com/s/lib%C3%A2s.
Şemsettin Sami (2011). Kâmûs-ı Türkî. (hzl. Ömer Faruk Akün). İstanbul: Kapı Yayınları.
