makbûl u mergûb, şi’ri makbûl, makbûl ü mümtâz, kitâb-ı makbûl, meşreb-i makbûl, makbûl-ı ashâb-ı irfân, makbûl ü pesendîde, nâ-ma’kûl ü nâ-makbûl, makbûl ü matlûb
* Sözlüklerde “kabul olunan”, “beğenilen”, “hoşa giden” gibi anlamları olan, tezkirelerde herkes tarafından kabul gören ve beğenilen beyitler/şiirler/eserler veya eser sahibi için kullanılan terim.
Kelime Arapça bir sıfattır. “Alınan, kabul olunan, ret ve inkâr olunmayan, herkes tarafından kabul olunan, hoşa giden, beğenilen” (Parlatır, 2006, s. 1003) anlamlarına gelir.
Eser sahibi tarafından yazılan eserin herkes tarafından beğenilmesi, hoşa gitmesi, kabul görmesi, ayrıca şair veya yazarın toplumda muteber biri olarak bilinip tanınması.
Tezkirelerde daha çok kendisiyle eş anlamlı kelimelerle kullanıldığı görülür (makbûl u mergûb, makbûl u memdûh, makbûl ü müsellem, makbûl ü müstahsen, makbûl ü mümtâz, makbûl ü mu’teber, meşhûr u makbûl). Kimi zaman da şairi övmek, eserlerinin toplum tarafından kabul gördüğünü belirtmek maksadıyla başlı başına şairi methetme unsuru olarak kullanılır (Sultan Cem'ün makbûl musâhiblerindendür, makbûl-ı yârân-ı safâ, makbûl-ı halk-ı cihân, meşrebi makbûl kimesne, makbûl-ı ashâb-ı irfân, makbûl-i Arab u Acem, beyt-i makbûl). Kimi yerde de olumsuzluk ekiyle birlikte kullanılarak “kabul görmeyen, beğenilmeyen” gibi olumsuz anlamları ifade eder (nâ-ma’kûl ü nâ-makbûl). Kelimenin hem hayvanlar hem yer adları için de kullanıldığı görülür: “Arslan-nâm bir makbûl kedisi fevt oldukda..”, “..gördügünüz diyârdan kangısı makbûl olmışdur didükde Şâm-ı şerîfi cümleden râcih gördügini..” gibi.
Tezkirelerde “makbûl” kelimesinin en fazla Gülşen-i Şuarâ’da (171 defa) geçtiği görülür. Bununla beraber kelime; Sehî Bey’de 13, Latîfî’de 12, Âşık Çelebi’de 105, Beyânî’de 22, Kınalızâde Hasan Çelebi’de 161, Riyâzü’ş-Şu’arâ’da 19, Tezkire-i Şu’arâ-yı Mevleviyye’de 10, Safâyî’de 38, Sâlim’de 42, Teşrîfâtu’ş-Şu‘arâ’da 29, Mecâlisü’n-Nefâ’is’te 7, Âdâb-ı Zurafâ’da 34, Tezkire-i Silâhdâr-zâde’de 4, Rıza Tezkiresi’nde 3, Bâğçe-i Safâ-Endûz’da 6, Künhü’l-Ahbâr’da 35 defa kullanılır.
Örnek 1:
Bu eş’âr-ı belâgat-şi’âr ol şâ’ir-i nâmdârun makbûl olan eş’ârındandur (Sungurhan, 2017a, s. 632).
Örnek 2:
Hattâ Sultân Mehemmede münâfık nifâk idüp Sultân Bâyezîdi nâ-mülâyim ü nâ-fercâm yollara sevk ve nâ-ma’kûl ü nâ-makbûl yirlere rehberlik iden biri... (İpekten vd., 2017, s. 38).
Örnek 3:
Meyân-ı mutasavvıfada makbûl ü mu’teberdür. Bu matla’u’l-envâr ol hazretün enfâs-ı kudsiyyesindendür (Canım, 2018, s. 86).
Örnek 4:
Şi’ri nice makbûl ise sâ’ir ulûmı vü ahlâkı hem-çünân idi. Kendü selîmü’n-nefs ve adı Selmân idi (Kılıç, 2018, s. 146).
Örnek 5:
Her bir kitâbı makbûl-i şuʿarâ-yı zamân ve pesendîde-i zurefâ-yı cihân olmış ve her bir kitâbı hikâyât-ı garîbe ile ârâste ve elfâz-ı dil-firîb ile pîrâstedür (Solmaz, 2018, s. 128).
Açıkgöz, N. (hzl.)(2017). Riyâzî Muhammed Efendi Riyâzü’ş-Şuara (Tezkiretü’ş-Şuara). Ankara: T. C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-191371/riyazi-riyazus-suaratezkiretus-suara.html .
Canım, R. (hzl.)(2018). Latîfî-Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-216998/latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzama.html
Çapan, P. (hzl.)(2005). Tezkire-i Safâyî. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
Eraslan, K. (hzl.)(2000). Mecâlisü'n-Nefâyis. Ankara: TDK Yayınları.
Erdem, S. (1994). Râmiz ve Âdâb-ı Zurafâ’sı İnceleme-Tenkidli Metin-İndeks-Sözlük. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
Genç, İ. (hzl.)(2018). Esrâr Dede Tezkire-i Şu’arâ-yı Mevleviyye. Ankara: T. C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-206275/tezkire-i-suara-yi-mevleviyye.html .
İnce, A. (hzl.)(2018). Mîrzâ-zâde Mehmed Sâlim Efendi Tezkiretü’ş-şuarâ. Ankara: T. C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-203805/mirza-zade-mehmed-salim-tezkiretu39s-su39ara.html.
İpekten H., Kut, G., İsen, M., Ayan, H., Karabey, T. (hzl.)(2017). Sehî Beg Heşt Bihişt. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78460/tezkireler.html .
İsen, M. (hzl.)(1994). Künhü’l-Ahbâr’ın Tezkire Kısmı. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
Kılıç, F. (hzl.)(2018). Âşık Çelebi Meşâ’irü’ş-şu’arâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-210485/asik-celebi-mesairus-suara.html.
Oğraş, R. (hzl.)(2018). Bâğçe-i Safâ-endûz. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-212024/esad-mehmed-efendi-bagce-i-safa-enduz.html .
Öztürk, F. (hzl.)(2018). Defter Emini Silâhdâr-zâde Mehmed Emîn Tezkire-i Silâhdâr-zâde. Ankara: T. C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-209345/tezkire-i-silahdar-zade.html.
Parlatır, İ. (2006). Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Yargı Yayınevi.
Solmaz, S. (hzl.)(2018). Ahdî ve Gülşen-i Şu’arâ’sı (İnceleme-Metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-201251/ahdi-gulsen-i-suara.html .
Sungurhan, A. (hzl.)(2017a). Kınalızâde Hasan Çelebi Tezkiretü’ş-şu’arâ. Ankara: T. C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194494/kinalizade-hasan-celebi-tezkiretus-s-uara.html .
Sungurhan, A. (hzl.)(2017b). Beyânî Tezkiresi (Tezkiretü’ş-şu’arâ). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194495/beyani-tezkiresi-tezkiretus-suara.html.
Tolasa, H. (2002). Sehî, Latîfi ve Âşık Çelebi Tezkirelerine Göre 16. Yüzyılda Edebiyat Araştırma ve Eleştirisi. Ankara: Akçağ Yayınları.
Yılmaz, K. (hzl.)(2019). Güftî Teşrîfâtü’ş-Şu‘arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/67156,gufti-tesrifatus-suarapdf.pdf?0.
Zavotçu, G. (hzl.)(2017). Zehr-i Mâr-zâde Seyyid Mehmed Rızâ Rızâ Tezkiresi. Ankara: T. C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-219133/riza-tezkiresi.html.
