kem
* Sözlüklerde "kötü, eksik, fenâ" gibi anlamlara gelen ve tezkirelerde şiirin değerini ifade etmek için kullanılan terim.
Farsça bir kelime olan kem “ibtidâdan eksik olan, az” anlamında kullanılmaktadır (Yılmaz, 2019, s. 2937). Steingass sözlüğünde “az, eksik; kötü; yoksul; eksiklik” anlamlarıyla yer almıştır (Steingass, 2005, s. 1046).
Tezkire yazarları tarafından şairlerin şiirleri hakkında iyi veya kötü bağlamında bir değerlendirme ifadesi olarak kullanılmıştır.
Kelime tezkirelerde ilk kez Ali Şîr Nevâyî'nin Mecâlisü’n-Nefâis adlı eserinde yer almıştır. Nevâyî “Bu matlaʿ kâfiyeside ikki şiʿr ı ötti. Üçünçi matlaʿ hem kuvvet yüzidin aytılıpdur. Alardın artuk bolmasa, kem hem imes” (Eraslan, 2001, s. 224) cümlesinde beyitleri kıyaslarken “kem” kelimesini beyitlerin birbirinden eksik veya fazla olmayıp aynı değerde olduğunu ifade etmek amacıyla kullanmıştır (Eraslan, 2001, s. 548). “Bunlardan maʿdâ selâkat-ı nazmiyyesi ve tabîʿat-ı şiʿriyyesi kem degüldür” (Canım, 2018, s. 372) cümlesinde Latîfî, Aşkî-i Saruhânî adlı şairin şiirlerini beğendiğini ifade etmiştir. Ahdî “Bu bir kaç matlaʿ u beyt-i rengîn dahi anuñdur kem degüldür nîkdür.” (Solmaz, 2018, s. 127) cümlesinde şiir için güzel tabirini kullanmış, kötü değil (güzel) diyerek beğenisini göstermiştir. Künhü'l-Ahbâr'da Rahîkî’nin gazelleri için eksiksiz olmasa da kötü de olmadığı ifadesi kullanılmıştır (İsen, 2017, s. 143). Esrar Dede eleştiri amacıyla yazdığı cümlede başka şairler için yazılan abartılı övgüleri eleştirmiş, Derviş Maʿnevî adlı şairin çok iyi olmasa da abartılarak övülen şairler kadar da kötü olmadığını vurgulamıştır (Genç, 2018, s. 277). Sonuç olarak “kem” kelimesi genellikle şiirlerin çok beğenilmediğini ama kötü de olmadıklarını vurgulamak amacıyla kullanılmıştır.
Kelime tezkirelerde terim olarak Mecâlisü’n-nefâis’te 1: Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ'da 6; Meşâ’irü’ş-Şuʿarâ'da 3; Kınalızâde Hasan Çelebi Tezkiresi'nde 3; Gülşen-i Şuʿarâ'da 4; Beyânî Tezkiresi'nde 1; Künhü'l-Ahbâr'da 8; Mecma‘ü’l-Havâs'ta 1; Tezkire-i Şu’arâ-yı Mevleviyye'de 3 kez geçmektedir.
Örnek 1:
Bu matlaʿ kâfiyeside ikki şiʿr ı ötti. Üçünçi matlaʿ hem kuvvet yüzidin aytılıpdur. Alardın artuk bolmasa, kem hem imes (Eraslan, 2001, s. 224).
Örnek 2:
Bunlardan mâʿadâ selâkat-ı nazmiyyesi ve tabîʿat-ı şiʿriyyesi kem degüldür (Canım, 2018, s. 372).
Örnek 3:
Bu bir kaç matlaʿ u beyt-i rengîn dahi anuñdur kem degüldür nîkdür (Solmaz, 2018, s. 127).
Örnek 4:
Nazmı dahi hâlince kem degüldür. İstimâʿa kâbil gazelleri temâm degülse de kem degüldür (İsen, 2017, s. 143).
Örnek 5:
İnsâf olınsa altmış satır medhini yazdığı Monlâ Çelebî Müderris Çelebî Kâzî Çelebî nâm şâ‘ir-i bî-intizâmların şi‘rinden kem degüldür (Genç, 2018, s. 277).
Canım, R. (hzl.) (2018). Latîfî-Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ (Tenkitli Metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-216998/latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzama.html
Eraslan, K. (hzl.) (2001). Alî Şîr Nevâyî Mecâlisü’n-Nefâyis [Giriş–Metin–Çeviri–Notlar]. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Genç, İ. (hzl.) (2018). Esrâr Dede Tezkire-i Şuʿarâ-yı Mevleviyye (İnceleme-Metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-206275/tezkire-i-suara-yi-mevleviyye.html
İsen, M. (hzl.) (2017). Künhü’l-Ahbâr’ın Tezkire Kısmı. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194288/kunhul-ahbarin-tezkire-kismi.html
Kılıç, F. (hzl.) (2018). Âşık Çelebi Meşâ’irü’ş-Şuarâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-210485/asik-celebi-mesairus-suara.html
Kuşoğlu, M. O. (hzl.) (2012). Sâdıkî-i Kitâbdâr'ın Mecma‘ü’l-Havâs Adlı Eseri (İnceleme-Metin-Dizin) (Yayımlanmış doktora tezi). Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul.
Solmaz, S. (hzl.) (2018). Ahdı̂ ve Gülşen-ı̇ Şuʿarâ’sı (İnceleme-Metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-201251/ahdi-gulsen-i-suara.html
Steingass, F. (2005). A Comprehensive Persian-English Dictionary. İstanbul: Çağrı Yayınları.
Sungurhan, A. (hzl.) (2017a). Kınalızâde Hasan Çelebı̇ Tezkı̇retü’ş-Şu’arâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194494/kinalizade-hasan-celebi-tezkiretus-s-uara.html
Sungurhan, A. (hzl.) (2017b). Beyânî Tezkiretü’ş-şu’arâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194495/beyani-tezkiresi-tezkiretus-suara.html
Yılmaz, O. (2019). Lisânu’l-Acem-Ferheng-i Şu’ûrî. C. 4. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
