* Tezkirelerde "benzersiz, taklit edilemez" eserler için kullanılan terim.
Arapça bir isim olan i'câz, sözlüklerde “aciz bırakma, şaşırtma, mucize sayılacak derecede düzgün konuşma” (Kanar, 2003, s. 591); “merâtib-i belâgatın müntehası, halkı tanzirinden aciz bırakan hüner ve keyfiyet” (Birinci vd., 2018, s. 155) anlamlarıyla karşılanmıştır.
İ’câz, terim anlamı olarak mucize derecesindeki söyleyiş üstünlüğü, aciz bırakan erişilmez bir sanat manalarında kullanılmıştır.
Tezkire-i Mucîb’de i'câz kelimesi şairin sanat gücünü yüceltmek ve onun erişilemez bir ustalıkla yazıldığını, taklit edilemez derecede özgün olduğunu anlatmak amacıyla kullanılmıştır. Mehmet Tevfîk Efendi’nin Mecmû’atü’t Terâcim adlı eserinde i'câz kelimesi ravzatü’l i'câz tamlamasıyla dinî manada mucizevilik, olağanüstülük ve insanın kudretini aşan şeyler bağlamındadır. Mustafa Safâyî Efendi’nin Tezkire-i Safâyî adlı eserinde ise kelime, şairin çağdaşları içinde sözlerinin benzerinin kolayca meydana getirilemeyeceğini, üslubunun güçlü, eşsiz ve etkileyici olduğunu, söz söyleme yeteneğinin rakiplerini âciz bırakacak kadar güçlü ve etkileyici olduğunu ifade etmektedir.
İ'câz, Tezkire-i Mucîb, Mecmû’atü’t Terâcim ve Tezkire-i Safâyî’de 1 defa geçmektedir.
Örnek 1:
İstânbûlî İbrâhîm Çelebî’dir. Perveriş-yâfte-i zebân-ı tâze olup mazmûn-ı emti'a-i eş'âr-ı dil-pezîri bî-endâzedir. Bir şâ'ir-i sihr-sâzdır ki elindeki kasab-ı kilk-i nâdire-perdâz tûre-i meydân-ı belâgat olup hâiz-i kasabü’s-sebak-ı i'câzdır (Altun, 1997, s. 26).
Örnek 2:
Nâyî mahlasıyla eş'ârı ve manzûm mi'râciyeleri ve mu'cizât-ı Nebeviyyeyi hâvî Ravzatü’l-İ'câz nâm manzûm bir eserleri vardır (Zübeyiroğlu, 1989, s. 263).
Örnek 3:
Râmî Mehmed Paşa Mısır vâlisi iken kâtibi olup, ba‘de’l-‘azl sûy-ı deryâdan gelirken Tekfur tağı’nda bin yüz on sekiz senesinde ‘âzim-i merhale-i bekâ olmuştur. ‘Asrın şu‘arâ-yı tâze-gûyânından, eş‘ârı makbûl-i cihândır. Bu birkaç beyt-i ra‘nâ, ol şâ‘ir-i i‘câz-nevânın zâde-i tab‘-ı sihr-azmâsıdır ki bu mahalle tahrîr olundu (Çapan, 2005, s. 218).
Altun, K. (1997). Tezkire-i Mucîb: inceleme-tenkidli metin-dizin-sözlük. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
Birinci, N., Yetiş. K., Andı. M.F., Ülgen. E., Sağlam. N., Çoruk. A.Ş. (hzl.) (2018). Ali Nazîmâ, Faik Reşad, Mükemmel Osmanlı Lügati. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Çapan, P. (hzl.) (2005). Mustafa Safâyî Efendi Tezkire-i Safâyî (Nuhbetü’l-Âsâr Min Fevâ'idi'l Eş'âr) İnceleme-Metin-indeks. Ankara: AKM Yayınları.
Kanar, M. (2003). Örnekli Etimolojik Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. İstanbul: Derin Yayınları.
Zübeyiroğlu, R. (1989). Mehmet Tevfîk Efendi Mecmû'atü’t Terâcim. Doktora Tezi. İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
