ıtnâb, iksâr
* Sözlüklerde “sözü uzatma” anlamına gelen “ıtnâb” ile “çoğaltma, artırma” anlamındaki “iksâr” kelimelerinin birleşmesinden oluşmuş; tezkirelerde, sözün gereksiz yere uzatıldığını ifade etmek için kullanılan terim.
Itnâb u iksâr terimi, her ikisi de Arapça kökenli ıtnâb ve iksâr kelimelerinden oluşan bir terimdir. Itnâb kelimesi, Kâmûs-ı Türkî’de “sözü ip gibi çekip uzatma, lüzumsuz tafsilatla ve fazla sözlerle bahsi tatvil” (Şemseddin Sâmî, 1318, s. 126), Kâmusu’l-Muhît Tercümesi’nde “bir şeyi mübalağa ederek uzun uzadıya vasfetmek” (Koç ve Tanrıverdi, 2013, s. 525), Tâhirü’l-Mevlevî’de “çok lafızla az mana ifade etmek; lakırdıyı uzatmak” (1973, s. 76), Lehçe-i Osmânî’de ise “sözü ip gibi uzatıp gereksiz sözlere boğmak” (Toparlı, 2000, s. 649) şeklinde tanımlanır.
İksâr kelimesi ise “artırmak, çoğaltmak” (Şemseddin Sâmî, 1318, s. 144) anlamlarına gelmekle birlikte “sözü uzatma veya gevezelik etme” (Redhouse, 2011, s. 171) ve “gevezelik etmek, çok söylemek” (Toparlı, 2000, s. 658) şeklinde anlamlandırılmıştır.
Itnâb u iksâr terimi, sözlük anlamları itibarıyla gereksiz yere sözün uzatılmasını ifade etmek için kullanılır.
Sözün gereksiz ayrıntılarla uzatılması.
Itnâb u iksâr terimi Latîfî ile Kınalızâde Hasan Çelebi’nin tezkirelerinde kullanılmıştır. Latîfî, Mu'îdî mahlaslı bir şairden bahsederken onun yedi adet manzum hikâyesi ve üç ciltten oluşan divanının bulunmasına rağmen sözü “ıtnâb u iksâra düşürdüğü” için insanlar tarafından okunmadığını ve havas tarafından iltifat görmediğini dile getirir (Canım, 2000, s. 502).
Kınalızâde Hasan Çelebi ise Sâ'î mahlaslı bir şairden bahsederken onun döneminde yaşayan şairlerden bazılarına şaka yollu şiirler söylediğini fakat bunlardan bahsetmenin “mûcib-i ıtnâb u iksâr” olduğunu yani sözü gereksiz yere uzatacağını ifade eder (Sungurhan, 2017, s. 412). Aynı şekilde Su'ûdî mahlaslı şairden de uzun uzadıya bahsettikten sonra artık şair hakkında vereceği bilgileri uzatmayacağını “ıtnâb u iksâr olınmayup bu mikdârla ihtisâr olındı” sözleriyle belirtir (Sungurhan, 2017, s. 438). Nihâlî mahlaslı şairden bahsettiği bölümde onun hicivleri yüzünden devrin önde gelen insanları tarafından makbul görülmeyen bir kimse olduğunu ve bu hicivlerinden oluşan boş sözlerinden “ıtnâb u iksâr” olacağı için bahsetmeyeceğini ifade eder (Sungurhan, 2017, s. 875). Kınalızâde, Hâşimî maddesinde de şairden övgüyle bahsettikten sonra “medh-i âsâr-ı bâ-revâsı ıtnab u iksâr-ı kelâma muhtâc degüldür” (Sungurhan, 2017, s. 911) diyerek sözü daha fazla uzatmayacağını ifade etmiştir.
Sözlükler ve tezkirelerdeki kullanımlardan hareketle ıtnâb u iksâr ifadesi, sözü gereksiz ayrıntılara boğarak uzatmayı ifade eden bir terimdir.
Itnâb u iksâr terimi Kınalızade Hasan Çelebi’nin tezkiresinde 3 defa, Latîfî’nin tezkiresinde ise 1 defa kullanılmıştır.
Örnek 1:
“Egerçi vüfûr-ı îcâd ve kesret-i îrâdla cevdet-i tab'ına teslîm iderler lâkin husûs-ı te'lîfâtı ıtnâb u iksâra düşürmiş makûle-i pûr-gûydur dirler” (Canım, 2000, s. 502).
Örnek 2:
“Medh-i âsâr-ı bâ-revâsı ıtnab u iksâr-ı kelâma muhtâc degüldür” (Sungurhan, 2017, s. 911).
Canım, R. (hzl.) (2000). Latîfî Tezkiretü'ş-Şu'arâ ve Tabsıratü'n-Nuzamâ (İnceleme-metin). Ankara: AKM Yayınları.
Koç, M., Tanrıverdi E. (hzl.) (2013). el-Okyânûsu’l-Basît fî tercemeti’l-Kâmûsi’l-Muhît: Kâmûsu’l-Muhît Tercümesi/Mütercim Âsım Efendi. C.I. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
Kürkçüoğlu, K. E. (hzl.) (1973). Tâhirü’l-Mevlevî Edebiyat Lügatı. İstanbul: Enderun Kitabevi.
Redhouse, J. W. (2011). A Turkish and English Lexicon: Shewing in English the Significations of the Turkish Terms. İstanbul: Çağrı Yayınları.
Sungurhan, A. (hzl.) (2017). Kınalızâde Hasan Çelebi, Tezkiretü’ş-Şu’arâ. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55834,kinalizade-hasan-celebipdf.pdf?0
Şemseddin Sâmî (1318). Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: Çağrı Yayınları.
Toparlı, R. (hzl.) (2000). Ahmed Vefik Paşa Lehçe-i Osmânî. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
