şîrîn-gûy, hoş-muhavere, hoş-gûy, hoş-güftâr, hoş-kelâm
* Tezkirelerde biyografisi verilen kişinin farklı meclislerde konuşmasının güzel olduğunu belirten ifade.
“Hoş-sohbet” ifadesi Farsça, “güzel, iyi, tatlı” (Devellioğlu, 2012, s. 431) anlamına gelen “hoş” ve Arapça, “görüşüp konuşma, arkadaşlık” (Devellioğlu, 2012, s. 1120) anlamındaki “sohbet” sözcükleriyle oluşturulmuş birleşik sıfattır. Bu ifade sözlüklerde “Konuşması hoşa giden. İyi konuşan. Konuşması beğenilen” (Alp ve Alp, 1958, c. 2, s. 594), “keyifli, kabul edilebilir, iyi ortak, konuşmacı” (Alkım vd. 1999, s. 490), “tatlı konuşma, memnunluk verici arkadaşlık” (Steingass, 2005, s. 486), “keyifli, kabul edilebilir” (Redhouse, 2011, s. 873), “konuşması ilgiyle izlenen; güzel ve tatlı konuşan” (Çağbayır, 2017, s. 663), “konuşması güzel” (Mehmed Salâhî, 2019, c. 2, s. 342), “güzel ve tatlı konuşan, konuşması insana zevk veren (kimse)” (Tulum, 2023, c. 2, s. 328) şeklinde tanımlanmaktadır.
Tezkirelerde biyografisi verilen şahsiyetin çeşitli meclislerde bulunan insanlarla güzel bir üslup ile sohbet etmesi.
Şairlerin, içinde bulunduğu çeşitli meclislerde bir arada yer aldığı kişilerin hoşuna gidecek tarzda söyleyişinin kastedildiği “hoş-sohbet” olma durumu, önemli bir yetenek olarak göze çarpmaktadır (Tolasa, 2002, s. 174). Bu ifade şairin şiir söyleme ve yazma kabiliyetinden daha çok mizacıyla ilgildir (Tolasa, 2002, s. 174). “Hoş-sohbet” ifadesiyle birlikte genellikle şairin güzel huylu, ilim ve marifet ehli olduğu, zarif bir kişiliğe sahip olduğu da birlikte verilmektedir. Örneğin, Kınalızâde Hasan Çelebi’nin Tezkiretü’ş-Şuʿarâ'sında “Fikrî-i Dîğer” maddesinde “Burusadan ehl-i hırfet hûb-tabʿ u hoş-sohbet kimesne idi” (Sungurhan, 2017a, s. 681), Ahdî’nin Gülşen-i Şuʿarâ'sında “Celâl Efendi” maddesinde “ve hadd-i zâtında hoş-sohbet ü bülent-himmet …” (Solmaz, 2018, s. 57), yine aynı tezkirenin “Âgehî” maddesinde “Kuzâtdan şûh-tabʿ u hoş-sohbet ve şâʿir-i metîn…”(Solmaz, 2018, s. 107) ifadesinde bu durum görülmektedir. Öte yandan “hoş-sohbet”in Latîfî’nin tezkiresinde “Şânî” anlatılırken “Şehr-i Kastamonıdan ʿulemâ zümresinden hoşça şân ve musâhabet-i ferah-bahş u dâfiʿ-i ahzân-ı dil ü cân idi” (Canım, 2018, s. 287), “Vâhidî” maddesinde “Hoş-gûy u hoş-edâ şâ’irdür” (Canım, 2018, s. 542) gibi farklı ifadelerle yer aldığı görülmektedir.
“Hoş-sohbet” terimi tezkirelerde anlatılan şairlerin bir mizaç özelliği olarak göze çarpmaktadır. Bu terim Türk edebiyatı tezkirelerinde ilk kez Alî Şîr Nevâyî’nin Mecâlisü’n-Nefâyis eserinde geçmektedir. Nevâyî, “Hâfız Yârî”yi anlatırken “Hoş-sohbet ve şîrîn-kelâm kişi irdi” demektedir (Eraslan ve Tokmak, 2015, s. 50). Yine aynı tezkirede, “hoş-sohbet” terimini karşılayacak şekilde “Şîrîn-gûy kişi imiş” (Eraslan ve Tokmak, 2015, s. 17), “Be-gâyet fâzıl ve hoş-gûy şâʿir idi” (Eraslan ve Tokmak, 2015, s. 23), “Dânişmend ve hoş-muhâvere ve hoş-hulk ve hoş tabʿ yigit idi” (Eraslan ve Tokmak, 2015, s. 45) cümlelerinde yer alan “şîrîn-gûy”, “hoş-gûy” ve “hoş-muhâvere” ifadeleri kullanılmıştır. Alî Şîr Nevâyî, “hoş-sohbet” ve “hoş-muhâvere” ifadesini “Hâce Sultân Muhammed”i anlatırken aynı cümle içerisinde kullanmaktadır: “Hoş-sohbet ve hoş-muhâvere yigitdür” (Eraslan ve Tokmak, 2015, s. 151). Bu ifadelerin yanı sıra, “Ve özi hoş muhâverelik ve yahşı hulkluk ve yahşı sohbetlık yigitdür” (Eraslan ve Tokmak, 2015, s. 165) cümlesinde görüleceği üzere “yahşı sohbetlık” ile de “hoş-sohbet” terimine yakın bir ifade kullanılmaktadır.
Sehî Beg, Latîfî, Âşık Çelebi’nin kaleme aldıkları tezkirelerde “hoş-sohbet” terimi görülmemekle birlikte yakın anlama sahip ifadeleri şairlerin hoş-sohbet özelliğine vurgu yapmada kullandıkları görülmektedir. Örneğin, Latîfî’nin Tezkîretü’ş-Şuʿarâ vü Tabsıratü’n-Nuzamâ eserinde “Dâ’î” anlatılırken “…musâhabet ü muʿâşereti rengîn harîf-i zarîf muhâvere ve mülâtafası be-gâyet latîf kimesne idi” (Canım, 2018, s. 221), Selîkî anlatılırken, “Müdevven eşʿârı ve hûb güftârı ve semt-i musâhabetde hayli zerâfeti vardur” (Canım, 2018, s. 278), gibi “hoş-sohbet”i karşılayacak ifadeler yer almaktadır. Âşık Çelebi’nin Meşâirü’ş-Şuʿarâ tezkiresinde “İshak Çelebi” anlatılırken “…sohbetleri mûcib-i tefrîh-i rûh…” (Kılıç, 2018, s. 133), “Mestî” maddesinde “her sohbetin nemegi…” (Kılıç, 2018, s. 343) gibi kullanılan ifadeler “hoş-sohbet”i anlam yönünden karşılayacak ifadelerdir.
Osmanlı Devleti dönemi tezkirelerinde terimin ilk kullanımı Kınalızâde Hasan Çelebi’nin Tezkiretü’ş-Şuʿarâ eserinde tespit edilmektedir. Kınalızâde Hasan Çelebi tezkiresinde “Cevherî”yi anlatırken “Hayli hoş-sohbet matrûhü’t-tekellüf dervîş-meşreb hûb-sîret kimesne idi” (Sungurhan, 2017a, s. 281) ifadesini kullanır. Ayrıca, “Hayâtî, Ârifî, Fikrî-i Diğer, Nigârî” anlatılırken de bu terime yer verir.
“Hoş-sohbet” terimini yakın dönem tezkirelerinden biri olan İbnülemin Mahmud Kemal İnal’ın Son Asır Türk Şairleri'nde “Abdülhalim Memduh Bey”in hayatı anlatılırken “Hamid, Memduh’un pek hoş suhbet olduğunu söylerdi” (İnal, 1969, c.5, s. 935) ifadesinde görülmektedir.
Bu ifade beyitlerde de yer almaktadır. Esrâr Dede’nin Tezkire-i Şuʿarâ-yı Mevleviyye’sinde “Celâl Ergûn”a ait bir beytin içerisinde “hoş-sohbet” ifadesi yer almaktadır:
“Ne bilsün neşʾe-i sahbâ-yı vaslı merdüm-i mehcûr
Nice âmîziş eyler ser-i hoş-sohbet ile rencûr” (Genç, 2018, s. 73).
Aynı şekilde bu ifade, Nefʿî Divan’ında da “Der Medh-i Sultan Murâd Hân Aleyhirrahmetü Verrıdvan” başlıklı kasidesinde bir beyitte yer almaktadır:
“Nedîm-i bezle-senc ü nüktedân u rind ü hoş-sohbet
Suhan-pîrâ vü sihr-ârâ vü muʾciz-gûy u vahy-âver” (Akkuş, 1993, s. 113).
Verilen beyitlerde de görüleceği üzere tezkirelerde de “hoş-sohbet” terimi bir kimsenin güzel konuşması, şairin bulunduğu meclistekilere sözünü dinletmesi gibi durumlara işaret etmektedir.
“Hoş-sohbet” terimi Sehî Beg’de (İpekten vd., 2017), Garîbî’de (Babacan, 2010), Latîfî’de (Canım, 2018) ve Âşık Çelebi’de (Kılıç, 2018), Gelibolulu Mustafa Âlî’nin Künhü’l-Ahbâr'ında (İsen, 2017), Riyâzî’nin Riyâzü’ş-Şuʿarâ'sında (Açıkgöz, 2017), Rızâ Tezkiresi’nde (Zavotçu, 2017), Seyrek-zâde Mehmed Âsım’ın Zeyl-i Zübdetü’l-Eşʿâr'ında (Coşkun, 2019), Kemiksiz-zâde Safvet Mustafa’nın Nuhbetü’l-Âsâr fî-Ferâ’idi’l-Eşʿâr'ında (Güzel, 2018), Silahdâr-zâde Tezkiresi’nde (Öztürk, 2018), Şefkat Tezkiresi’nde (Kılıç, 2017) yer almamaktadır.
Terimin ilk kullanıldığı tezkire olan Alî Şîr Nevâyî’nin Mecâlisü’n-Nefâyis (Eraslan ve Tokmak, 2015) eserinde 3, Kınalızâde Hasan Çelebi’nin Tezkiretü’ş-Şuʿarâ'da (Sungurhan, 2017a) 5, Ahdî’nin Gülşen-i Şuʿarâ'sında (Solmaz, 2018) 17, Beyânî’nin Tezkire-i Şuʿarâ'sında (Sungurhan, 2017b) 1, Güftî’nin Teşrîfatü’ş-Şuʿarâ'sında (Yılmaz, 2019) 2, Mirzâ-zâde Mehmed Sâlim Efendi’nin Tezkiretü’ş-Şuʿarâ'sında (İnce, 2018) 28, Esad Mehmed Efendi’nin Bâğçe-i Safâ-endûz tezkiresinde (Oğraş, 2018) 1, Şeyhülislam Ârif Hikmet Bey’in Tezkire-i Şuʿarâ'sında (Çınarcı, 2019) 1, Fatîn’in Hâtimetü’l-Eşʿâr'ında (Çiftçi, 2017) 1, Mehmed Tevfîk’in Kâfile-i Şuʿarâ'sında (Oğuz vd. 2017) 5, Ali Emîrî Efendi’nin Tezkire-i Şuʿarâ-yı Âmid'inde (Kadıoğlu, 2018) 2 kez geçmektedir.
“Hoş-sohbet” teriminin kullanım sıklığına bakıldığında bu terime çok fazla rağbet edilmediği görülmektedir. Tezkirelerde bu terim için farklı ifadeler kullanılmaktadır.
Örnek 1:
Haylî hoş-sohbet matrûhü’t-tekellüf dervîş-meşreb hûb-sîret kimesne idi (Sungurhan, 2017a, s. 281).
Örnek 2:
Hadd-i zâtında tabʿı pür-hiddet ve zihni hoş-sohbet rind ü kendü akrânı içre mümtâz olmış (Solmaz, 2018, s. 115).
Örnek 3:
Zâtı hoş-sohbet ü sütûde-sıfat
Nâʾil-i tabʿ-ı fâyizü’l-berekât (Yılmaz, 2019, s. 196).
Örnek 4:
Nâzikâne Fârisî eşʿârı ve hoş-âyende güftârı olup hoş-sohbet pür-maʿrifet bir dervîş-i dil-rîş idi (İnce, 2018, s. 170)
Örnek 5:
Bülend-kad hoş-sûret şecîʿ ve bahâdır hoş-sohbet kendi mikdârınca sâhib-i ʿilm gâyet ʿâkil ü zîrek kimesne idi (Çınarcı, 2019, s. 43).
Açıkgöz, N. (2017). Riyâzü'ş-Şuʿarâ Riyazi Muhammed Efendi. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-191371/riyazi-riyazus-suaratezkiretus-suara.html
Akkuş, M. (1993). Nef'î Divanı. Ankara: Akçağ Yayınları.
Alkım, U. B., Antel, N., Avery, R., Eckmann, J., Huri, S., İz, F., Tietze, A. vd. (1999). Türkçe/Osmanlıca-İngilizce Redhouse Sözlüğü. İstanbul: Redhouse Yayınevi.
Alp, S., Alp, A. R. (1958). Büyük Osmanlı Lûgatı (Cilt 2). İstanbul: Türk-Ar Neşriyat Yurdu.
Babacan, İ. (2010). Garîbî Tezkiresi Tezkire-i Mecâlis-i Şuʿarâ-yı Rum. Ankara: Ankara Vizyon Yayınevi Yayınları.
Canım, R. (2018). Latîfî Tezkiretü'ş-Şuʿarâ ve Tabsıratü'n-Nüzamâ (Tenkitli Metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-216998/latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzama.html
Coşkun, A. O. (2019). Seyrek-zâde Mehmet Âsım Zeyl-i Zübdetü'l-Eşʿâr. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-247201/zeyl-i-zubdetu39l-esar-seyrek-zade-mehmed-asim.html
Çağbayır, Y. (2017). Arap Asıllı Türk Alfabesiyle Yazılmış Türkçenin Söz Varlığı Ötüken Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
Çiftçi, Ö. (2017). Fatîn Davud Hâtimetü'l-Eşʿâr (Fatîn Tezkiresi). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-195831/fatin-tezkiresi.html
Çınarcı, M. N. (2019). Şeyhülislam Ârif Hikmet Bey Tezkiretü'ş-Şuʿarâ (İnceleme-Metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-240610/seyhulislam-arif-hikmet-bey-tezkiresi.html
Devellioğlu, F. (2012). Osmanlıca - Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi.
Eraslan, K., Tokmak, A. N. (2015). Alî-Şîr Nevâyî Mecâlisü'n-Nefâyis [Giriş-Metin-Çeviri-Notlar]. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Genç, İ. (2018). Esrâr Dede Tezkire-i Şuʿarâ-yı Mevleviyye (İnceleme-Metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-206275/tezkire-i-suara-yi-mevleviyye.html
Güzel, B. (2018). Kemiksiz-zâde Safvet Mustafa Nuhbetü'l-Âsâr fî-Ferâ'idi'l-Eşʿâr. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
İnal, İ. M. (1969). Son Asır Türk Şairleri. İstanbul: Millî Eğitim Basımevi.
İnce, A. (2018). Mîrzâ-zâde Mehmed Sâlim Efendi Tezkiretü'ş-Şuʿarâ (İnceleme-Metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-203805/mirza-zade-mehmed-salim-tezkiretu39s-su39ara.html
İpekten, H., Kut, G., İsen , M., Ayan , H. ve Karabey, T. (2017). Sehî Beg Heşt-Bihişt. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78460/tezkireler.html
İsen, M. (2017). Gelibolulu Mustafa Âlî Künhü'l-Ahbâr'ın Tezkire Kısmı. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194288/kunhul-ahbarin-tezkire-kismi.html
Kadıoğlu, İ. (2018). Ali Emîrî Efendi Tezkire-i Şu'arâ-yı Âmid. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-375473/ali-emiri-tezkire--i-suara--yi-amid.html
Kılıç, F. (2017). Şefkat Tezkire-i Şuʿarâ-yı Şefkat-i Bagdâdî. Ankara: T.C. Kültür ve Turizim Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194367/sefkat-tezkiresi-tezkire-i-suara-yi-sefkat-i-bagdadi.html
Kılıç, F. (2018). Âşık Çelebi Meşâirü'ş-Şuʿarâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-210485/asik-celebi-mesairus-suara.html
Mehmed Salâhî (2019). Kâmûs-ı Osmânî (Cilt 2). (A. Birinci, Haz.) İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
Oğraş, R. (2018). Esʿad Mehmed Efendi Bağçe-i Safâ-endûz. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-212024/esad-mehmed-efendi-bagce-i-safa-enduz.html
Oğuz, F. S., Koncu, H. ve Çakır, M. (2017). Mehmed Tevfik Kâfile-i Şuʿarâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-196469/mehmed-tevfik-kafile-i-su39ara.html
Öztürk, F. (2018). Silâhdâr-zâde Mehmed Emîn Tezkire-i Silâhdâr-zâde. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-209345/tezkire-i-silahdar-zade.html
Redhouse, S. J. (2011). A Turkish And English Lexicon. İstanbul: Çağrı Yayınları.
Solmaz, S. (2018). Ahdî ve Gülşen-i Şuʿarâ'sı. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-201251/ahdi-gulsen-i-suara.html
Steingass, F. (2005). A Comprehensive Persian - English Dictionary. İstanbul: Çağrı Yayınları.
Sungurhan, A. (2017a). Kınalızâde Hasan Çelebi Tezkiretü'ş-Şuʿarâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194494/kinalizade-hasan-celebi-tezkiretus-s-uara.html
Sungurhan, A. (2017b). Beyânî Tezkiretü'ş-Şuʿarâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194495/beyani-tezkiresi-tezkiretus-suara.html
Tolasa, H. (2002). Sehî, Lâtîfî ve Âşık Çelebi Tezkirelerine Göre 16. Yüzyılda Edebiyat Araştırma ve Eleştirisi. Ankara: Akçağ Yayınları.
Tulum, M. (2023). Arapça ve Farsça'dan Osmanlı Türkçesi'ne Alıntılar Sözlüğü (Cilt 2). İstanbul: Ketebe.
Vajehyab. https://vajehyab.com [E.T. 31/07/2024]
Yılmaz, K. (2019). Güftî Teşrîfâtü'ş-Şuʿarâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-247200/gufti-tesrifatus-suara.html
Zavotçu, G. (2017). Rızâ Tezkiresi. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-219133/riza-tezkiresi.html
