* Tezkirelerde "anlam açısından bütünlüğün sağlandığı şiir" anlamıyla kullanılan terim.
Kelime Farsça bir sıfattır. Sözlüklerde kelimenin ilk anlamı “düzgün, muntazam, uygun” (Ayverdi, 2024) şeklinde verilmiştir. Redhouse’un Lexicon’unda yer alan “düz, pürüzsüz; eşit; dengeli” (1987, s. 2170) anlamlarından özellikle “eşit; dengeli” anlamları ilgili sıfatın nitelediği kelimenin bir başka kelime ile olan ilişkisine de işaret etmektedir. Kelimenin sözlük anlamındaki bu özellik terim anlamında da muhafaza edilmiştir. Lugat-i Nâcî’de (Muallim Nâcî, 1308, s. 945) ve Kâmûs-ı Osmânî’de (Mehmed Salâhî, 1322, c. 4, s. 647) ise diğer sözlüklerde yer alan ortak anlamların yanısıra “berâber; bir çırpıda olan şey; dâim, hemîşe” anlamları dikkat çekmektedir. Kelimenin “dâim, hemîşe” anlamı için Kâmûs-ı Osmânî’de (Mehmed Salâhî, 1322, c. 4, s. 647) “az kullanılır” şerhi düşülmüş ve Hâletî’nin “Çarh-ı nâ-hem-vârdan hem-vâr-ı şekvâ üzreyüz” mısrası örnek olarak verilmiştir.
Anlam açısından bütünlüğün sağlandığı şiir.
“Hem-vâr” terimi ilk olarak Molla Câmî tarafından “yek-dest” terimiyle birlikte iki ayrı yerde, akabinde Ali Şîr Nevâî tarafından bir yerde kullanılmıştır (Çetindağ, 2002, s. 121, 122).
Anadolu sahasındaki tezkirelerde ise ilk olarak Heşt-Behişt’te görülen “hem-vâr” teriminin geçtiği yerlerde sözlük anlamındaki “uygun olma” hâline “muvâfık” kelimesiyle, bu uygunluğun ise anlamda arandığına “selâset ü letâfet” kelimeleriyle işaret edilmiştir (Örnek 1). Latîfî de Tezkiretü’ş-şu’arâ’sında Necâtî’nin şiiri vasfında “elfâz u selâsetde hem-vâr u yek-dest” ifadesini kullanarak “hem-vâr” teriminin karşılığının şiirde anlamı sağlayan sözlerde ve ifadedeki açıklık ile akıcılıkta olması gereken uyum olduğuna işaret etmiştir (Örnek 2). Aynı durum Âşık Çelebi’nin Meşâ’irü’ş-şu’arâ’sında da “ma‘nâda vü fehvāda mütevâzî vü hem-vâr” ifadesiyle görülmektedir (Es-Seyyid Pîr Mehmed bin Çelebi, 2018, s. 35). Beyânî, tezkiresinde (Örnek 3); Nef’î ise bir beytinde (Örnek 4) “hem-vâr” teriminin anlamda aranan uygunluk oluşunu “dizilmiş inci”ye benzeterek somutlaştırmışlar ve ilgili terime karşılık gelen anlam dünyasının sınırlarını tam bir şekilde çizmişlerdir. Ayrıca “hem-vâr” teriminin tezkirelerde aynı manaya gelen “yek-dest” terimiyle de sıklıkla birlikte kullanıldığı tespit edilmiştir (Latîfi, 2018, s. 502; Mustafa Cârullahzâde, 2017, s. 210; Es-Seyyid Pîr Mehmed bin Çelebi, 2018, s. 113, 210, 224, 247, 362, 376; Kınalızâde Hasan Çelebi, 2017, s. 113, 210, 224, 314, 362, 482, 857; Gelibolulu Âlî, 2017, s. 84).
Tezkirelerdeki şahitliklerden hareketle “şiirde anlam bütünlüğü” olarak tarif edilebilecek “hem-vâr” terimi, aslında Muallim Nâcî’nin Istılâhât-ı Edebiyyesi’nde ortaya koyduğu “yek-âheng” kavramının (Saraç, 2017, s. 27) karşılığıdır. Şerife Yalçınkaya (2019), “yek-âheng” (ve yek-âvâz) kavram(lar)ının divan şiiri için bir terim olmaktan ziyade Muallim Nâcî’nin ve sonrasında Tahirü’l-Mevlevî’nin ortaya koydukları bir beğeni ifadesi olduğuna, zira bu kavram(lar)ın divan şâirleri veya tezkire yazarları tarafından Muallim Nâcî’nin ortaya koyduğu manada kullanılmadığına işaret etmiştir. Murat Umut İnan ise (2016, s. 108, 113, 126, 130-131, 132) hem İran edebiyatında hem de divan edebiyatında tezkire yazarlarının ve şairlerin bütünlük arz eden şiirler için “hem-vâr”, “yek-dest” veya “ma‘mûr” terimlerini kullandıklarını tespit etmiş ve bu kavramların günümüz şârihlerini metne bütüncül olarak bakmaya sevk etmesi gerektiğine işaret etmiştir. Bütün bu tespitler ve yukarıda zikredilen veriler de göstermektedir ki “hem-vâr” terimi (ve beraberindeki “yek-dest” terimi), Muallim Nâcî’nin ortaya koyduğu “yek-âheng” kavramından çok önce tezkirelerin şahitliğinde var olmuş ve “şiirde anlam bütünlüğü”nü ifade etmek için sıklıkla kullanılmıştır.
Kelime, terim anlamıyla Sehî Bey Tezkiresi'nde 7, Latîfî Tezkiresi'nde 3, Ahdî’nin eserinde 5, Beyânî Tezkiresi'nde 4, Âşık Çelebi Tezkiresi'nde 12, Kınalızade Tezkiresi'nde 11, Âlî’nin eserinin tezkire kısmında 5, Sâdıkî-i Kitabdâr’ın tezkiresinde 5 ve Güftî’nin tezkiresinde ise 3 defa kullanılmıştır.
Örnek 1:
Nazmında selâset ü letâfet hem-vârdur ki zikr olınur (Sehî Beg, 2017, s. 200).
Örnek 2:
Şi‘r-i selîs ü nefîsi elfâz u selâsetde hem-vâr u yek-dest ve gayrıların eş‘ârı ana nisbet ba‘zı bülend ü ba‘zı pestdür (Latîfî, 2018, s. 502).
Örnek 3:
Dürr-i meknûn-misâl muntazam u hem-vâr makâli vardur (Mustafa Cârullahzâde, 2017, s. 176).
Örnek 4:
Nazmum ol silk-i güherdür kim olur hem-vâre
Halka tahmîn-i bahâsı sebeb-i güft ü şinîd (Nef’î Ömer Efendi, 2018, s. 197).
Ayverdi, İ. (2024). Misalli büyük Türkçe sözlük (Çevrimiçi sürüm). Kubbealtı Lugatı. Erişim adresi: https://lugatim.com
Bağdatlı Ahdî. (2018). Gülşen-i Şuʿarâ. hzl. Süleyman Solmaz. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56733,ahdi-gulsen-i-suarapdf.pdf?0.
Çetindağ, Y. (2002). Eleştiri terimleri açısından Herat mektebi tezkirelerinin Anadolu tezkirelerine tesiri. Bilig, 22, 109-132.
Es-Seyyid Pîr Mehmed bin Çelebi (2018). Meşâ’irü’ş-şu’arâ. hzl. Filiz Kılıç. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59036,asik-celebi-mesairus-suarapdf.pdf?0.
Gelibolulu Âlî. (2017). Künhü’l-Ahbâr’ın Tezkire Kısmı. hzl. Mustafa İsen. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55739,kunhul-ahbarin-tezkire-kismpdf.pdf?0.
Güftî. (2019). Teşrîfâtü’ş-Şu‘arâ. hzl. Kâşif Yılmaz. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/67156,gufti-tesrifatus-suarapdf.pdf?0.
İnan, M. U. (2016). İran Edebiyatından Osmanlı Edebiyatına Gazelde Konu Bütünlüğü Meselesi. Eski Türk Edebiyatı Çalışmaları XI – Gazelden Gazele: Dünün Şiirine Bugünden Bakışlar. (hzl. Hatice Aynur vd.). İstanbul: Klasik Yayınları, 102-135.
Kınalızâde Hasan Çelebi. (2017). Tezkiretü’ ş-şu’arâ. hzl. Aysun Sungurhan. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55834,kinalizade-hasan-celebipdf.pdf?0.
Kuşoğlu, O. (2012). Sâdıkî-i Kitâbdâr'ın Mecma‘ü’l-Havâs Adlı Eseri (İnceleme - Metin-Dizin). Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı Türk Dili Doktora Tezi.
Latîfî (2018). Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ. hzl. Rıdvan Canım. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/60327,latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzamapdf.pdf?0.
Mehmed Salâhî (1322). Kâmûs-ı Osmânî. İstanbul: Mihran Matbaası.
Muallim Nâcî (1308). Lügat-ı Nâcî. İstanbul: Asır Matbaası.
Mustafa Cârullahzâde. (2017). Beyânî Tezkiresi (Tezkiretü’ş-şu’arâ). hzl. Aysun Sungurhan. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55835,beyani-tezkiresipdf.pdf?0.
Nef’î Ömer Efendi (2018). Nef’î Divanı. hzl. Metin Akkuş. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/57741,nefi-divanipdf.pdf?0.
Redhouse, S. J. W. (1987). A Turkish and English Lexicon: Shewing in English the Significations of the Turkish Terms. İstanbul: Çağrı Yayınları.
Saraç, M. A. Y. (2017). Muallim Naci – Istılâhât-ı Edebiyye. Ankara: TDK Yayınları.
Sehî Beg. (2017). Heşt Bihişt. hzl. Haluk İpekten vd. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-191370/sehi-beg-hest-bihist.html.
Yalçınkaya, Ş. (2019). Yek-Âhenk Ve Yek-Âvâz Gazel İçin Birer Terim Mi Yoksa Beğeni İfadesi Midir?. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 3 (4), 243-256.
