halâvet-i eş‘âr, halâvet-i elfâz, halâvet-bahş-ı mezâk, halâvet-âşinâ, halâvet-şi‘âr, halâvet-beyân
* Şiirin lafzen ve manen kalp ve dimağa zevk verici yönünü ve edebî zevke uygunluğunu anlatmaya yönelik olarak kullanılan terim.
Halâvet “tatlılık, şirinlik, tat, lezzet, zevk” anlamlarına gelen Arapça bir isimdir (Şemseddin Sâmî, 1317, s. 557; Ahterî, 1978, s. 161). Ayrıca “tatlı yüz, tazelik, parlaklık ve güzellik” anlamları da vardır (Ahmed Vefîk, 1306, s. 1079).
Şiirin lafız ve manasının zevk verici ve çekici yönü. Şiirdeki seçimlerin edebî zevke uygun düşecek şekilde birbiri ile uyumlu olarak yapılması.
Halâvet terimi tezkirelerde lezzet, çâşnî, hoş, şîrîn, şehd, şeker, sükker, kand, tûtî, zevk, ezvâk, mezâk, helvâ, âbî, letâfet, hüsn ve selaset kelimeleri ile tenasüp oluşturacak şekilde şiirin gönül ve dimağa zevk verici yönünü belirtmek maksadı ile zikredilir.
Terimi ilk defa Sehî Bey, şiiri hem lafız hem de manada başarılı ve güzel kılan temel kıstaslarından biri olarak zikreder ve iyi şairin şiirini “halâvet ve letâfet dolu” diyerek metheder (İpekten, 2017, s. 65). Diğer tezkirelerde de terim, lafız ve manadaki tat ve zevk vericilik anlamlarında kullanılır.
Terimin kullanımına şiire ait diğer bazı hususiyetlerin izahında da yer verilir. Latîfî, halâveti sağlayan hususlardan biri olarak teşbihte benzeyen ve benzetilen unsurların edebî zevke uygun düşecek şekilde birbiri ile uyumunu gösterir (Canım, 2018, s. 550). Gelibolulu Âlî, ibarelerdeki halâvetsizliğin şaire zararından bahseder (İsen, 2017, s. 32). Faik Reşad, şiirin edadaki halâvetini zikreder (Faik Reşad, 2019, s. 151).
Kelimenin terim olarak kullanım sayısı Heşt Behişt’te 2, Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ’da 14, Meşâirü’ş-Şu’arâ’da 5, Kınalızâde Hasan Çelebı̇’nin Tezkı̇retü’ş-Şu’arâ’sında 11, Gülşen-i Şu’arâ’da 3, Beyanî’nin Tezkı̇retü’ş-Şu’arâ’sında 1, Künhü’l-Ahbâr’ın tezkire kısmında 4, Sâlim’in Tezkı̇retü’ş-Şu’arâ’sında 20, Nuhbetü’l-Âsâr min-Fevâ’idi’l-Eş’ar’da 1, Âdâb-ı Zurefâ’da 2, Tezkire-i Şu’arâ-yı Mevleviyye’de 1, Bâğçe-i Safâ-Endûz’da 1, Hâtimetü’l-Eş’âr’da 1 ve Eslâf’ta 3 defadır.
Örnek 1:
Anun şi‘rinde olan selâset ü letâfet bir şâ‘irün dahı şi‘rinde yok. Ale’l-husûs kasâyidinde halâvet ü melâhat ü metânet bir mertebededür ki Türkî dilde andan artuk olmak yok (İpekten, 2017, s. 26).
Örnek 2:
Her biri bir gûne hikâyet ile rivâyet kılmışdur ve her biri bir bahrda dimiş her birinde bir hâlet ve her birinde bir halâvet var. Niteki her bir meyvede bir lezzet olur (Canım, 2018, s. 489).
Örnek 3:
Beyt: Keştî-i dil bulmak içün bahr-ı hayretden halâs
Kâkül-i dilber hayâlinden resenler baglamış
Nesr: Bu beyt-i garîbi bu teşbîh-i ʿacîb ile kıdvetü’l-vâlî Molla Lutfî gördükde bu teşbîhün bu mahalde ne halâveti ve gemi urganınun zülf-i dildâra ne mümâseleti vardur diyü dahl ü istihzâ yüzinden bu beyt ile i‘tirâz itmişdür.
Beyt: Şol büyük barçaya baglanan yogun urganlara
Lutf-ı tab‘ından efendüm kâkül-i dilber dimiş
Mezbûr Mevlânâ Vahîdi cevâbında dimiş:
Beyt: Dil keştîsine barça diyen türke ne dirsün
Urgana koyup anı hemân anda asaydı (Canım, 2018, s. 550).
Örnek 4:
… halâvet ü selâsetden müberrâ ibârâtı tazyî‘-i evkâtına belki tasdî‘-i eşrâf u sâdâtına ‘illet-i müstakile olmış idi (İsen, 2017, s. 32).
Ahmed Vefîk (1306). Lehce-i Osmânî. İstanbul: Mahmûd Beg Matbaası.
Ahterî Mustafa (1978). Ahterî Kebîr Arapça-Türkçe Büyük Lûgat. hzl. İ. İlhami Ulaş ve Abdülkadir Dedeoğlu. İstanbul: Osmanlı Yayınevi.
Canım, R. (2018). Latîfî-Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-216998/latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzama.html
Çiftçi, Ö. (2017). Fatîn Tezkiresi (Hâtimetü’l-Eşâr). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-195831/fatin-tezkiresi.html
Devellioğlu F. (1999). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi Yay.
Erdem, S. (1994). Râmiz ve Âdâb-ı Zurafâ’sı İnceleme-Tenkidli Metin-İndeks-Sözlük. Ankara: AKM Yayınları.
Faik Reşad (2019). Eslâf. Hzl. Emrah Aydemir-Fatih Özer, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-242935/eslaf-faik-resad.html
Genç, İ. (2018). Tezkire-i Şu’arâ-yı Mevleviyye. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-206275/tezkire-i-suara-yi-mevleviyye.html
Güzel, B. (2012). Kemiksiz-Zâde Safvet Mustafa ve “Nuhbetü’l-Âsâr min Ferâidi’l-Eş’âr” İsimli Şair Tezkiresi. Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Hüseyin Remzî (1305). Lugat-i Remzî. İstanbul: Hüseyin Remzî Matbaası.
İnce, A. (2018). Mı̂rzâ-zâde Mehmed Sâlı̇m Efendı̇ Tezkı̇retü’ş-şu‘arâ (İnceleme-Metin). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-203805/mirza-zade-mehmed-salim-tezkiretu39s-su39ara.html
İpekten, H., Kut, G., İsen, M., Ayan, H., ve Karabey, T. (2017). Sehî Beg Heşt Bihişt. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78460/tezkireler.html
İsen, M. (2017). Künhü’l-Ahbâr’ın Tezkire Kısmı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194288/kunhul-ahbarin-tezkire-kismi.html
Kılıç, F. (2018). Âşık Çelebi Meşâ‘irü’ş-Şu‘arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-210485/asik-celebi-mesairus-suara.html
Oğraş, R. (2018). Esad Efendi ve Bâğçe-i Safâ-Endûz. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-212024/esad-mehmed-efendi-bagce-i-safa-enduz.html
Solmaz, S. (2018). Ahdı̂ ve Gülşen-ı̇ Şu’arâ’sı (İnceleme-Metin). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-201251/ahdi-gulsen-i-suara.html
Sungurhan, A. (2017). Beyânî Tezkiresi (Tezkiretü’ş-şu’arâ). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194495/beyani-tezkiresi-tezkiretus-suara.html
Sungurhan, A. (2017). Kınalızâde Hasan Çelebı̇ Tezkı̇retü’ş-Şu’arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194494/kinalizade-hasan-celebi-tezkiretus-s-uara.html
Şemseddin Sâmî (1317). Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: İkdâm Matbaası.
