feyyâz-ı mutlak, feyyâz-ı ezel, feyyâz-ı Hak, feyyâz-ı evvel, feyyâz-ı Kerîm, feyyâz-ı hıred
* Feyyaz, sözlüklerde anlamı “bol bol veren, çok cömert” olan, tezkirelerde ise hem Allah’ın sonsuz lütfunu ifade eden bir isim hem de bir kişinin cömertliğini veya bir eserin bereketini belirten mecazi bir sıfat olarak kullanılan terim.
Feyyâz, Arapça sıfat ve isimdir. “Bereket, bolluk” anlamına gelen “feyz”in mübâlağa-i fâilidir. Şemseddin Sâmî, “mübâlağa ile feyz ve bereket veren, kerîm” anlamını ve feyyâz-ı mutlak için “cenâb-ı Hak celle ve ‘alâ” anlamını (1317, s. 1009); Ahmed Vefik Paşa, “feyz ihsân edici, bolluk verici, feyyâz-ı mutlak” anlamını (1306, II, s. 1263); Hüseyin Remzî, “feyz ve bereket ve bolluk verici Allâh te‘âlâ hazretleri” anlamını (2018, II, 83); Râif Necdet, “çok feyz veren, çok feyizli” (1928, s. 564) anlamını verir. Diğer sözlüklerde de çok benzer tanımlamalar bulunmaktadır (Mehmed Salâhî, 2019, IV, s. 194; Muallim Nâcî, 1308, s. 577).
Klasik Türk edebiyatı ve İslami düşünce geleneğinde Feyyâz, iki temel terim anlamıyla öne çıkar:
1. Esma-i Hüsna’dan Biri Olarak: “Bol bol veren, feyiz ve bereket bahşeden” anlamıyla Allah’ın isimlerindendir. Varlık âleminin ve tüm bilgilerin sonsuz kaynağı olan Allah’ı nitelemek için kullanılır. Özellikle tasavvufi metinlerde ilahi feyzin tüm varlığa yayılmasını ifade etmek amacıyla bu terim kullanılır.
2. Mecazi Bir Sıfat Olarak: “Feyizli, verimli, bereketli” anlamında bir insanın cömertliğini, bir hocanın bilgi zenginliğini veya bir eserin ilham verici niteliğini belirtmek için kullanılır. Bu kullanımlar, ilahi Feyyaz sıfatının dünyevi yansımaları olarak kabul edilir. Bir yöneticinin adaleti, bir şairin sanatı veya bir âlimin dersleri bu terimle nitelendirilebilir.
Yani Feyyâz, bir yandan mutlak ve ilahi cömertliğin en yüksek mertebesini ifade ederken diğer yandan bu cömertliğin yansıması olarak insanlarda ve eserlerde görülen vericiliği ve zenginliği anlatan bir terimdir.
Tezkirelerde tespit edilen 28 “feyyaz” kullanımının tamamı, iki temel bağlamda toplanmaktadır. Kelime, ya mutlak bir güce atfen ya da bu gücün yansıması olarak insanlara ve eserlere yönelik bir sıfat olarak kullanılmıştır.
1. Allah’ı Niteleyen Kullanımlar (21)
“Feyyaz” kelimesi tezkirelerde genel olarak Allah’ın sonsuz cömertliğini ve lütfunu ifade etmek için kullanılmıştır. Feyyâz-ı Mutlak (Örnek 1), Feyyâz-ı Ezel (Örnek 2), Feyyâz-ı Hıred gibi kullanımlar, Allah’ın evrendeki her şeyin kaynağı, ilim ve bereketin yegâne sahibi olduğunu vurgular. Enderunlu M. Âkif Tezkiresi’nde yer alan “Feyzi dünyaya yayan Feyyâz’dır” dizesi de bu bağlamın en net örneklerindendir.
2. İnsanları veya Eserleri Niteleyen Kullanımlar (7)
Kelime, daha az sıklıkta insanların ve eserlerin niteliklerini belirtmek için kullanılmıştır. Bu bağlamda bir yöneticinin adaleti “ebr-i feyyâz” (bolca veren bulut) (Örnek 3), bir şairin cömertliği “dest-i feyyâz” (cömert el) ve bir âlimin dersleri veya eserleri de “feyyâzâne” (feyizli, verimli) (Örnek 4) sıfatıyla anılmıştır. Ek olarak Osmanlı başkenti İstanbul’un “riyâz-ı feyyâz” (bereketli bahçeler) (Örnek 5) olarak nitelenmesi de bu kategoriye girer.
Bu analiz, tezkirelerde “feyyaz” kelimesinin esasen ilahi bir nitelik olduğunu ancak bu niteliğin yansıması olarak insanlara ve eserlere de atfedilebildiğini göstermektedir.
Feyyâz kelimesi Latîfî Tezkiresi’nde 1, Hasan Çelebi Tezkiresi’nde 3, Ahdî Tezkiresi’nde 1, Beyânî Tezkiresi’nde 1, Riyâzî Tezkiresi’nde 1, Kâfzâde Fâizî Tezkiresi’nde 1, Rızâ Tezkiresi’nde 1, Güftî Tezkiresi’nde 1, Safâyî Tezkiresi’nde 4, Sâlim Tezkiresi’nde 1, Belîğ Tezkiresi’nde 1, Silâhdâr-zâde Tezkiresi’nde 1, Enderunlu M.Âkif Tezkiresi’nde 1, Şefkat Tezkiresi’nde 2, Esad Mehmed Tezkiresi’nde 1, Fatîn Tezkiresi’nde 2, Kâfile-i Şu’arâ’da 2, Eslâf’da 1 defa kullanılmıştır. Feyyâz kelimesinin bu tezkirelerde 28 defa geçtiği tespit edilmiştir.
Örnek 1:
Ve ba’zınun feyyâz-ı mutlakdan dâd-ı Hakla şöyle muvâfık olur ki kûşiş ü verziş itmeden tab’ı ol cânibe münsâk olur (Sungurhan, 2017b, s. 11).
Örnek 2:
Hakkâ ki mebde’-i feyyâz-ı ezelden mazhar-ı ifâza-i ‘ilm ü ‘irfân olmış bir mahdûm-ı fazîlet-mend ü hüner-güsterdür (Açıkgöz, 2017, s. 251).
Örnek 3:
Ehâlî-i etrâf u eknâfı ebr-i feyyâz-ı lutf-ı şâmil ile ramzâ-yı zulm-i zalameden müstecîr olup akâsî vü edânî memâlik-i nesîm-i ‘adl-i kâmilinden nüzhet-pezîr olmış idi (Sungurhan, 2017a, s. 596)
Örnek 4:
…vâlid-i mâcidi Edirne kazâsına mutasarrıf iken İstanbul’a âzim ve meşâhîr-i esâtize-i kirâmın tekârîr-i feyyâzânelerinden ba’de’l-istifâde Şeyhü’l-islâm Ebu’s-su’ûd Efendi Hazretlerinin âsitâne-i ifâdelerinden mülâzım olmuşlardır (Kutlar Oğuz vd., 2017, s. 256).
Örnek 5:
Dıraht-ı zehr-âlûd vücûdı Kûhistân-ı Îrân’da nâ’ib ve takiyye-pûş-ı ma‘ârif olduğu hâlde riyâz-ı feyyâz-ı Dâru’l-hilâfetü’l-aliyye-i Âl-i Osmân’a gelip Tevfîk Efendi merhûmun bâğ-bânî-i himmetiyle neşv ü nemâ-yı iştihârı kâsib... (Oğraş, 2018, s. 76).
Açıkgöz, N. (hzl.) (2017). Riyâzü’ş-Şuara (Tezkiretü’ş-Şuara). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-191371/riyazi-riyazus-suaratezkiretus-suara.html
Ahmed Vefik Paşa (1306). Lehce-i Osmânî. C. 2. İstanbul: Mahmud Bey Matbaası.
Aydemir, E., ve Özer, F. (hzl.) (2019). Faik Reşâd -Eslâf. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-242935/eslaf-faik-resad.html
Canım, R. (hzl.) (2018). Latîfî-Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-216998/latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzama.html
Çapan, P. (hzl.) (2005). Mustafa Safâyî Efendi Tezkire-i Safâyî (Nuhbetü’l Âsâr Min Fevâ'idi'l Eş'âr) İnceleme-Metin-indeks. Ankara: AKM Yayınları.
Çiftçi, Ö. (hzl.) (2017). Fatîn Tezkiresi (Hâtimetü’l-Eşâr). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-195831/fatin-tezkiresi.html
Hüseyin Remzî (2018). Lügat-i Remzî. hzl. Ali Birinci. C. 2. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
Kayabaşı, B. (1997). Kâf-zâde Fâ’izî’nin Zübdetü’l-Eş’ârı. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). İnönü Üniversitesi, SBE.
Kılcı, M. (2001). Enderunlu Mehmet Âkif Mir’ât-ı Şi‘r. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Çukurova Üniversitesi, SBE.
Kılıç, F. (hzl.) (2017). Şefkat Tezkiresi (Tezkîre-i Şu’arâ-yı Şefkat-i Bagdâdî). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194367/sefkat-tezkiresi-tezkire-i-suara-yi-sefkat-i-bagdadi.html
Kutlar Oğuz, F. S., Koncu, H., ve Çakır, M. (hzl.) (2017). Mehmed Tevfik Kâfile-i Şu’arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-196469/mehmed-tevfik-kafile-i-su39ara.html
Mehmed Salâhî (2019). Kâmûs-ı Osmânî. hzl. Ali Birinci. C. 4. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
Muallim Nâcî (1308). Lugat-ı Nâcî. İstanbul.
Oğraş, R. (hzl.) (2018). Es‘ad Mehmed Efendi Bağçe-i Safâ-endûz. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-212024/esad-mehmed-efendi-bagce-i-safa-enduz.html
Öztürk, F. (hzl.) (2018). Silâhdâr-zâde Mehmed Emîn Tezkire-i Silâhdâr-zâde. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-209345/tezkire-i-silahdar-zade.html
Râif Necdet ve Hasan Bedreddin (1928). Resimli Türkçe Kâmûs. İstanbul: Ahmed Kâmil Matbaası.
Solmaz, S. (hzl.) (2018). Ahdı̂ ve Gülşen-ı̇ Şu‘arâ’sı (İnceleme-Metin). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-201251/ahdi-gulsen-i-suara.html
Sungurhan, A. (hzl.) (2017a). Kınalızâde Hasan Çelebı̇ Tezkı̇retü’ş-Şu’arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194494/kinalizade-hasan-celebi-tezkiretus-s-uara.html
Sungurhan, A. (hzl.) (2017b). Beyânî Tezkiresi (Tezkiretü’ş-şu’arâ). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194495/beyani-tezkiresi-tezkiretus-suara.html
Şemseddin Sâmî (1317). Kâmûs-ı Türkî. İstanbul.
Yılmaz, K. (hzl.) (2019). Güftî Teşrîfâtü’ş-Şu‘arâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-247200/gufti-tesrifatus-suara.html
Zavotçu, G. (hzl.) (2017). Rızâ Tezkiresi. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-219133/riza-tezkiresi.html
