eş’âr-ı efsürde
* İncelik, sanat ve zerafet bulunmayan şiir.
Farsça kökenli bir kelime olup sözlüklerde kelimenin ilk anlamı “donmuş, donuk” (Hassandoust, 1395, s. 244) ikinci anlamı da “gayretsiz, hissiz, kansız” olarak verilmiştir. (Kartal, 2021, s. 133). James William Redhouse, “soğunup donmuş olan, müncemid, mün’akid olan” (Toparlı, vd., 2016, s. 82), Raif Necdet Kestelli Resimli Türkçe Lügâti’nde, Mehmet Kanar Farsça Türkçe Sözlüğü’nde “donmuş, soğumuş” (Toparlı, vd., 2011, s. 111; Kanar, 2013, s. 192), Ferit Devellioğlu, Osmanlıca- Türkçe Ansiklopedik Lügat’inde “donmuş; donuk” anlamlarını verip sözü edilen kelimenin mecazen de “kansız, gayretsiz, duygusuz” anlamlarında kullanıldığını ifade eder (Devellioğlu, 2012, s. 235). A Comprehensive Persian-English Dictionary’de de efsürde kelimesi “donmuş, donuk, melankoli” olarak tanımlanmıştır (Steingass, 2005, s. 83).
Efsürde terimi hiçbir incelik, sanat ve zerafet olmayan eserler için kullanılır.
“Efsürde” kelimesi Latîfî Tezkiresi’nde bir latife içerisinde Sinoplu Safâyî’nin şiirlerinin incelikten yoksun olduğunu ve Safâyî’nin şiir ateşinden uzak şiirlere sahip olduğunu belirtmek için kullanılmıştır (Canım, 2018, s. 329).
Kınalızade Hasan Çelebi Tezkiresi’nde bu kelime Şeyhî’nin genç yaşta vefat etmesi nedeniyle kelimenin “solgun” anlamından hareketle “ölüm” anlamında kullanılmıştır (Sungurhan, 2017, s. 484).
Kınalızade Hasan Çelebi, Latîfî’yi anlattığı bölümde onun anlatımındaki tatsızlığı ve belagatındaki zayıflığı, gönlü kırık kimseler anlamına gelen “efsürde-dilân”a benzetmiştir. (Sungurhan, 2017, s. 728).
Kelime, terim anlamıyla Latîfî’de 1, Kınalızade Hasan Çelebi’de 2 kez kullanılmıştır.
Örnek 1:
Mutâyebe: Mesmûʿdur ki mezbûrun şiʿr-i şûr-engîzi dâyire-i sûz u güdâzdan bîrûn ve meyân-ı nâsda kadr ü iʿtibârı pest ü dûn oldugı bâʾisden evrâk-ı pejmürdesin eşʿâr-ı efsürdesiyle kesb-i harâret idüp sûz-nâk olsun içün evrâk-ı ebter misâlinde oda bucâgından getürüp götürüp oda bıraḳmış ve sözleri bî-sûz olup derûnı yakmadugıyçün dîvânın oda yakmış (Canım, 2018, s. 329).
Örnek 2:
Lâkin avâsıf-ı savârif-i zemânı ve sademât-ı tündbâd-ı hazânîden gül-i vücûd-ı mes’ûdı henüz tamâm açılmadan pejmürde ve gülşen-i bekâ ve çemen-i hayât-ı pür-safâsı ihzîrâr u kemâlin bulmadın efsürde oldı (Sungurhan, 2017, s. 484).
Örnek 3:
Tetebbu’-ı ahbâr-ı şu’arâda levâzım u mehâmm-ı kârî vü mer’î itmedüginden gayrı halâvet-i ibâret ve letâfet-i isti’ârâtdan biri hâtır-ı efsürdedilân gibi lutf u letâfetden ‘ârî olup icâle-i akdâh-ı inşâ iden erbâb-ı belâgat u berâ’atun meclis-i i’tibârlarında kâse-i hazef gibi ele almaga liyâkatı ve şâhidân-ı kabîh-i manzar ve girye-i peyker gibi bezm-i ehl-i kemâle gelmege sûreti yokdur (Sungurhan, 2017, s. 728).
Canım, R. (hzl.) (2018). Latifi Tezkiretü'ş-Şu'arâ ve Tabsıratü'n-Nuzamâ (İnceleme-metin). Ankara:T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/60327,latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzamapdf.pdf?0
Devellioğlu, F. (2012). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lugat. Ankara: Aydın Kitabevi.
Hassandoust, M. (1395). An Etymological Dictionary of the Persian Language. (Cilt 1). Tahran: Neşr-i Âsâr.
Kanar, M. (2013). Farsça- Türkçe Sözlük. İstanbul: Say Yayınları.
Kartal, A. (hzl). (2021). Muallim Nâcî Lügat-i Nâcî. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Steingass, F. (2005). A Comprehensive Persian-English Dictionary. İstanbul: Çağrı Yayınları.
Sungurhan, A. (hzl.) (2017). Kınalızâde Hasan Çelebi Tezkiretü’ş-Şuarâ. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Erişim adresi: https://ekitap.ktb.gov.tr/TR194494/kinalizade-hasan-celebi-tezkiretus-s-uara.html.
Toparlı, R., Eyövge Yılmaz, B., vd. (hzl). (2016). James W. Redhouse Müntehabât-ı Lügât-i Osmâniyye. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Toparlı, R., Tezcan Aksu, B., vd. (hzl). (2011). Raif Necdet Kestelli Resimli Türkçe Kâmûs. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
